Vidovdan, koji se obeležava 28. juna, jedan je od najvažnijih i najdublje simbolički utemeljenih datuma u istoriji srpskog naroda. Tokom vekova, ovaj dan je prerastao okvire jednog istorijskog događaja i postao slojevit simbol kolektivnog sećanja, nacionalnog identiteta i ključnih prelomnih trenutaka koji su oblikovali političku i društvenu istoriju Srba. Od Kosovskog boja 1389. godine, preko velikih državnih i političkih preokreta, pa sve do savremenog doba, Vidovdan je ostao datum koji se u javnom i istorijskom pamćenju vezuje za važne odluke, događaje i sudbine.
Kosovski boj i tradicija oslobodilačkih borbi (1389–1912)
U Boju na Kosovu, na Vidovdan 1389. godine, knez Lazar, koji je predvodio Srbe, je poginuo, a prethodno je turskog sultana Murata ubio srpski ratnik Miloš Obilić. U prilikama koje su vladale 1389. odlučan otpor invaziji Turaka, kakav je pružio knez Lazar, bio je svesna žrtva za veru i otadžbinu.
Boj na Kosovu prihvaćen je kao odrednica srpske istorije upravo zbog mučeništva sa uzvišenom motivacijom, u potpuno nesrazmernoj borbi, kada se knez Lazar sa saborcima opredelio for borbu koja je, racionalno, delovala bezizgledno. Na polju Kosovu na Vidovdan 1389. najviše 15 do 20 hiljada ratnika na srpskoj strani suprotstavilo se invaziji oko 30.000 Turaka.Oba vladara su poginula, što je nesumnjiv pokazatelj oštrine bitke. Smrt sultana Murata na bojnom polju jedini je takav slučaj u istoriji Turaka.
Mučenička žrtva Svetog kneza Lazara i njegovih saboraca postala je vremenom deo nacionalnog predanja i identiteta Srba, kao trajno podsećanje na neophodnost otpora i borbe. Kneza Lazara su ubrzo srpski narod i Crkva, imajući u vidu razmere njegove žrtve za veru i otadžbinu, prihvatili kao svetitelja. Otuda su brojne potonje oslobodilačke borbe Srba po pravilu bile i u znaku Kosova. Kako ranije, tako i tokom 19. i 20. veka, vodeća odrednica oslobodilačke borbe Srba bila je poziv na oslobođenje Kosova. Tokom Prvog Balkanskog rata 1912. pobeda Srba u Boju na Kumanovu i potom kod Velesa dovela je do oslobođenja Kosova.
Prvi svetski rat i stvaranje jugoslovenske države (1914–1921)
Pokazalo se da je Vidovdan kroz prošlost Srba u više navrata u različitom okolnostima bio dan posebne važnosti. Vlastodržci u Beču iskoristiće atentat na nadvojvodu Franca Ferdinanda, prestolonaslednika Austrougarske, koji je izvršio Gavrilo Princip, mladi nacionalni revolucionar, na Vidovdan 1914. u Sarajevu, kao izgovor za napad na Srbiju, čime je započeo Prvi svetski rat.
Gavrilo Princip Foto: The History Collection / Alamy / Profimedia
Pošto je Kraljevina Srbija iz tog rata, pored teških žrtava, izašla kao pobednica, osnovana je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca 1918. godine, preimenovana 1929. u Jugoslaviju. Bilo je to ostvarenje davnašnjih nacionalnih ciljeva okupljanja pod jednim državnim krovom zemalja koje su bili istorijski i etnički srpske, uz druge jugoslovenske narode, u skladu sa proklamovanim ratnim ciljevima Srbije decembra 1914. Niškom deklaracijom. Naredne, 1919. upravo na Vidovdan, potpisan je Versajski mirovni sporazum, između zemalja pobednica Antante i poražene Nemačke, vinovnice Prvog svetskog rata. Takođe na Vidovdan 1921. Ustavotvorna Skupština Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca izglasala je prvi ustav zajedničke države poznat kao Vidovdanski.
Diplomatski zaokret Milana Obrenovića (1881)
Sporazum između Srbije i Austrougarske poznat kao Tajna konvencija, potpisan je 1881. na Vidovdan, čime je knez, potom kralj Milan Obrenović, razočaran ponašanjem Rusije, počev od nametanja Sanstefanskog sporazuma marta 1878, kada je Rusija, nasuprot životnim interesima Srba, stvarala Veliku Bugarsku, usmerio spoljnopolitičku orijentaciju zemlje prema Beču.
Kralj Milan Obrenović Foto: Arhivske fotografija
Revizijom San Stefana, na Berlinskom kongresu, evropske sile Srbiji su priznale potpunu suverenost, uz teritorijalno proširenje prema jugoistoku pripajanjem Niša, Pirota, Leskovca, Vranja, Toplice. Još je Slobodan Jovanović zaključio je da je upravo sporazumom iz 1881. kralj Milan obezbedio Srbiji decenije mira, stabilnosti i ekonomskog napretka.
Sukob sa Staljinom i Rezolucija Informbiroa (1948)
U Bukureštu je na Vidovdan 1948. objavljena Rezolucija Informbiroa o stanju u KPJ, kojom je sovjetski vođa Staljin, posredstvom Informacionog biroa komunističkih partija poznatog kao Informbiro ili Kominform, osudio vrh KPJ.
Rezolucijom su pozivane takozvane zdrave snage unutar partije da zbace vrh KPJ. Bio je to prelomni momenat, pošto je, kako se videlo, odbacivanje Rezolucije Informbiroa trasiralo potonju nesvrstanu politiku Jugoslavije.
Izručenje Miloševića Hagu (2001)
Tribunalu za bivšu Jugoslaviju u Hagu, 28. juna 2001. izručen je Slobodan Milošević, prethodno predsednik Srbije i SRJ. Ovu odluku donela je Vlada Republike Srbije na čelu sa premijerom Zoranom Đinđićem, koja je svesno zaobišla odluku Saveznog ustavnog suda koji je samo nekoliko sati ranije suspendovao uredbu Savezne vlade o ekstradiciji. Đinđićeva vlada je bila motivisana sprečavanjem nove međunarodne izolacije i činjenicom da je za naredni dan, 29. jun, bila zakazana velika donatorska konferencija za SRJ, čije bi otkazivanje značilo finansijski kolaps zemlje.
Akciju izvođenja iz Centralnog zatvora i obezbeđenje rute do helidroma na Banjici sproveli su pripadnici Resora državne bezbednosti i Jedinice za specijalne operacije (JSO). Milošević je sa Banjice helikopterom RDB-a prebačen u američku vojnu bazu u Tuzli, odakle je avionom transportovan u Hag. Ondašnja vlast tvrdila je potom da niko od njih tada nije bio svestan da se izručenje događa upravo na Vidovdan.
Vidovdan je u Srbiji državni praznik, dan kada se sećamo mučeničke žrtve Svetog kneza Lazara, njegovih saboraca i svih drugih koji su tokom burne istorije Srba stradali za narod i otadžbinu.
Kurir.rs
