UTICAJ NOVOG SADA NA HRVATSKO KAZALIŠTE: Istorija ne može da porekne ulogu novosadskih glumaca na razvoj pozorišne kulture u Hrvatskoj

U RAZVOJU Zagreba vidno mesto je zauzimalo pozorište, koje se postepeno ugrađivalo u temelje probuđene nacionalne svesti Hrvata. Ta svest se jedva može zamisliti bez učešća pravoslavnih stanovnika grada, koji su pozorište novčano pomagali i bili uključeni u njegov umetnički razvoj, kao pisci, glumci i intenanti.

Ovom usponu svakako su doprinela i opšta duhovna kretanja u Evropi, u kojoj se rasplamsavao romantizam. 

Već na početku pozorišnog života u Zagrebu, tridesetih godina XIX veka, istaknuti prijatelj pozorišta bio je Hristofor Stanković. On je odlučio da deo svog imetka uloži u podizanje stalnog pozorišta, čime su prestala gostovanja stranih, mahom nemačkih trupa.

Putujući glumci davali su predstave u palati grofa Amadea, a nastupale su uglavnom drugorazredne nemačke trupe, igrajući na nemačkom jeziku. Po želji svojih sugrađana, Stanković je pristao da u staroj gradskoj opštini na Markovom trgu, tokom 1833. i 1834. godine, izgradi svoje pozorište. Već 7. januara 1835. odigrana je prva predstava iz hrvatskog života, Die Magdalenen-Grott e bei Ogulin od Neustädtera. Ovom dramom otpočelo je hrvatsko nacionalno buđenje kroz pozorišni život.

Tada se prvi put s pozornice čula i Gajeva programska budnica: Još Hrvatska nij’ propala, koja je brzo prihvaćena kao himna hrvatskog narodnog preporoda. Nacionalna orijentacija u hrvatskom pozorištu bila je oslabljena činjenicom da su predstave igrane na nemačkom, sa glumcima koji su jedva razumeli hrvatski jezik. Stankovićevo pozorište je još punih dvadeset pet godina nastavilo da služi više nemačkoj nego hrvatskoj kulturi. 

NA SEDNICI Ilirske čitaonice od 24. juna 1840, grof Janko Drašković je rekao da „nam je uz veliku ljubav prema narodnom jeziku, sveta dužnost da podupiremo mlađahni institut novopodignutog domorodnog teatra, iz kojega bi se pretakao u publiku sve više i više bolji i izobraženiji jezik i običaji naši narodni, gdje bi se u krasnom našem jeziku, ne samo mladež, već i puk učili ujedno dužnostima dobrog domorodca”. Briga o pozorištu imala je odjeka i u Hrvatskom saboru, gde se od 10. do 18. avgusta 1840. godine prvi put službeno govorilo o ovoj instituciji.

Banski namesnik, biskup Juraj Haulik, imenovao je prvi kazališni odbor, na čijem je čelu bio grof Janko Drašković. Tada je rečeno: „Hram nam je božice Talije amanet više naobrazbe, pa treba da ga čuvamo dok ga imamo, a narod koji teži za naobrazbom, ne može biti bez sinova boginje Talije, ako ne želi nazadovati.” Značaj pozorišta obrazložio je i ban Jelačić u svom znamenitom proglasu „na sve oblasti i odličnike zemlje”, u kojem kaže:

„Jedna je između glavnijih zadaća pučkoga izobraženja, koje se nalazi još u razvitku, utemeljenje narodnog kazališta. Želja se za kazalištem javlja u našem narodu sve silnije i jače! Zaista, bez narodnog kazališta nema nade da će se razviti naša književnost, dakle ni napredak našeg duševnog izobraženja. Da je kazalište potreba narodna, a isto tako i najglavniji uvjet za narodno izobraženje, učimo se iz narodnog života sadašnjih najizobraženijih naroda.(…)”

Tim proglasom osnovana je neka vrsta deoničkog društva, u kojem upisnici nisu sudelovali u dobitku, već su jedino imali pravo da im bude vraćen njihov novac, sakupljen od 4.000 rodoljuba sa ulogom od po 25 forinti. Prikupljenim novcem otkupljena je pozorišna zgrada i njen inventar, udareni su temelji stalnom hrvatskom kazalištu. Pored finansijskih, dva su osnovna problema otežavala rad ovog pozorišta: nacionalni repertoar i glumci koji su mogli da igraju na narodnom jeziku.

Taj problem rešen je pozivanjem novosadske putujuće družine Adama Mandrovića, koja je već nastupala sa komadima domaćih pisaca i za koju jezik nije predstavljao teškoću. Novosadski glumci prikazali su Kukuljevićevu dramu „Juran i Sofija”, za koju je prolog sastavio Ivan Mažuranić. U njemu je rekao da je to „seme od kojega će negda može biti naši unuci uživati slatke plode”.

NOVOSADSKA trupa ostala je u Zagrebu do 30. avgusta 1840. godine. Za njih je Kukuljević priredio dramu „Stjepko Šubić”, delo skromnih književnih vrednosti, napisano u romantičnom duhu. Zbog nedostatka domaćih dela, novosadski glumci igrali su komade srpskih autora, poput Lazarevića, Vujića, Vitkovića i J. St. Popovića. Iako je dr Dimitrije Demeter, i sam veliki zaljubljenik i propagator pozorišta, želeo da Zagrepčanima omili ove srpske pisce, oni nisu naišli na očekivani odjek kod hrvatske publike, kojoj je više odgovarala domaća rodoljubiva tematika nego građanski repertoar srpskih pisaca. I pored samo delimičnog pozorišnog uspeha, ne može se poreći uticaj koji su novosadski glumci izvršili na razvoj hrvatskog kazališta.

U Zagrebu je lagano sazrevala ideja o osnivanju stalne hrvatske pozornice, tim pre što je već 1840. godine Hrvatski sabor doneo odluku da kazalište postane narodni zavod. Novosadska trupa popunila je svoj sastav Zagrepčankama Julijom Štajn, Franjicom Vesel i darovitom glumicom Josipom Vagi, a povećanje ansambla omogućilo je i da trupa obogati repertoar. Tako je postepeno napušten repertoar koji je bio ograničen uskonacionalnom tematikom.

Drugu sezonu su Novosađani završili 31. marta 1841. godine. Treća sezona u Zagrebu započela je 26. avgusta 1841, Kernerovom (Körner) dramom „Zrinjski”, objavljenom 1814. u Beču, gde je uskoro  izvedena i u pozorištu. Njen uspeh u Hrvatskoj je razumljiv, jer je tragični junak Nikola Šubić-Zrinjski hrvatsku publiku podsećao na davno prošlu feudalnu slavu i hrabrio je za nove borbe u procesima konstituisanja evropskih nacionalnih država.

SUTRA: DOPRINOS SRBA U STVARANjU KULTNE ULOGE POZORIŠTA