KNjIGA “Prirodoslovlje kopriva” (A Natural History of Nettles) britanskog autora Kita Vilera jedna je od najpoznatijih monografija posvećenih ovoj biljci. Nastala je kao rezultat dugogodišnjeg istraživanja ekologije, mikroskopske biologije i etnobotanike.
Foto: Eduard Shelesnjak / Alamy / Profimedia
Ko se nije barem jednom opekao na koprivu? Možda u detinjstvu, kada ste išli po loptu u kanal pun ove biljke koju je Marko O. namerno šutnuo? Ili ste se nedavno za vreme prvomajskog roštilja spotakli u šumi dok ste išli po sitnija drva u vikend naselju i završili u njenom vatrenom zagrljaju.
Jedna je od retkih biljaka koja poseduje izuzetno efikasan odbrambeni sistem nalik mikroskopskoj hipodermskoj igli. Njene žareće dlačice pri dodiru pucaju, probijaju kožu i ubrizgavaju mešavinu hemijskih jedinjenja poput histamina, acetilholina i mravlje kiseline, što uzrokuje pečenje, svrab i crvenilo.
Upravo zbog tog mehanizma smatra se jednom od najupečatljivijih odbrambenih biljaka u prirodi. Taj sistem odbrane toliko je efikasan da su neke druge biljke, poput mrtve koprive, evolutivno razvile sličan izgled kako bi odbijale biljojede, iako same uopšte ne poseduju žareće dlačice.
O istoriji i nauci
Kroz istoriju su i druge biljke imale “lošu reputaciju”, poput paradajza, krompira, patlidžana i luka. Paradajz se u Evropi, sve do 17. veka smatrao opasnim, delom i zato što je kiselina iz njega mogla da otpušta olovo iz tadašnjeg posuđa od kositra iz kojih su jeli bogati, pa se trovanje pogrešno pripisivalo njemu.
Krompir je pak u Evropi isprva odbacivan jer nije bio spomenut u Bibliji i jer je rastao pod zemljom, što se povezivalo sa bolešću i “nečistim” silama. U Francuskoj ga se čak povezivalo sa gubom. Pa su ga onda toliko zavoleli i podarili svetu “francuske prženice” ili kako se to kod nas kaže pomfrit.
Kopriva se kroz istoriju koristila na brojne načine. Postoje zapisi još iz rimskog razdoblja o vojnicima koji su se namerno njom šibali kako bi se ugrijali. Arheološki nalazi iz bronzanog doba upućuju na to da su njena vlakna korišćena za izradu odeće. Na primer, u knjizi Gillian Edom “Od žarenja do predenja: istorija vlakna koprive” autorka je prikupila dokaze o korišćenju vlakana koprive u različitim delovima sveta, od najranijih razdoblja pa sve do Drugog svetskog rata, sa posebnim naglaskom na Japan.
Biljka je bogata hranjivim materijama, uključujući vitamine, minerale, masti i aminokiseline, a mnogi njezini spojevi deluju kao prirodni antioksidansi. Ako se pravilno pripremi, kopriva se može koristiti u prehrani – za čaj, supu, variva, pesto, hleb pa čak i kolače. U Cornwall-u se od njenog lišća proizvodi i sir Cornish Yarg.
Ima ima ključnu ulogu u održavanju bioraznolikosti. Podržava velik broj oprašivača i životinjskih vrsta. Insekti koji žive na koprivi dovoljno su lagani da ne aktiviraju žareće dlačice, pa se mogu hraniti i razmnožavati bez opasnosti. Posebno je važna za određene vrste leptira, čije gusenice koriste koprivu kao primarni izvor hrane.
Kopriva koristi i pticama: gusto lišće pruža zaklon za gnežđenje, a vrste poput zeba i vrabaca hrane se njenim semenkama tokom jeseni i zime, čime učestvuju i u širenju biljke.
Brojni oprašivači, uključujući pčele, privučeni su njenim cvetovima koji daju nektar u razdoblju kada mnoge druge biljke više ne cvetaju, čime kopriva popunjava važnu ekološku prazninu.
Sve je popularnija i u ekološkoj i permakulturnoj proizvodnji gde se koristi kao azotno đubrivo, ali i insekticid.
Najpoznatija monografija
Knjiga “Prirodoslovlje kopriva” britanskog autora Kita Vilera jedna je od najpoznatijih monografija posvećenih ovoj biljci. Nastala je kao rezultat dugogodišnjeg istraživanja ekologije, mikroskopske biologije i etnobotanike.
Autor je prikazuje kao kompleksan organizam, a ne kao običan korov ili lekovitu biljku. Posebno detaljno obrađuje njenu biologiju, strukturu žarećih dlačica i hemijski mehanizam odbrane, kao i njene interakcije sa drugim vrstama. Analizira istorijsku i praktičnu upotrebu koprive – kao hrane, stočne krme i izvora vlakana, naročito u razdobljima ratova i nestašica tokom Prvog i Drugog svetskog rata.
Time kopriva izlazi iz okvira “obične biljke” i postaje deo kulturne i privredne istorije čoveka.
Biologija, istorija i ekologija
U knjizi autor povezuje botaniku, zoologiju, ekologiju, istoriju i etnologiju te koprivu prikazuje kao biljku duboko povezanu s prirodnim i ljudskim sistemima. Kopriva tako spaja biologiju, istoriju, kulturu i ekologiju – od odbrambenog mehanizma koji deluje poput prirodne igle, preko prehrambene i industrijske upotrebe, do važne uloge u ekosistemima, što je čini jednom od najzanimljivijih i najpotcenjenijih biljaka u prirodi.
(Agroklub)
