ZAHVALjUJUĆI svom poslovnom ugledu, čitav niz Srba i Grko-Cincara stekao je značajne položaje u hrvatskom društvu. Možda najistaknutiju ulogu među njima imao je Zagrepčanin Anastas Popović, koji je od početka bio u upravi Ilirske čitaonice i fonda „teatralnog poduzeća”.
Foto: Iz knjige “Srbi u Zagrebu”
Penjući se na društvenoj lestvici, postao je i član Hrvatsko-slovenskog gospodarskog društva, a na sednici od avgusta 1845. predložio je potrebu osnivanja poljodelske škole u Zagrebu. Kao verni domorodni građanin, Popović je 1846. postao predsednik tek osnovane „Prve hrvatske štedionice”, u kojoj je bio najjači deoničar, kao i jedan od dvojice „centralnih peneznika” Narodnog doma u Zagrebu.
Uspešna organizacija hrvatskog bankarstva, u čijim su se osnovama nalazili i članovi srpske crkvene opštine u Zagrebu, uticala je i na osnivanje srpskog bankarstva. Na Svetog Savu 1895. godine upravljen je „Proglas na narod srpski”, koji je pozvan na osnivanje Srpske banke u Zagrebu sa osnovnim kapitalom od 600.000 kruna.
Oduševljenje kojim su Srbi u Hrvatskoj prišli osnivanju svoje banke potvrđuje odziv na upis akcija. Na predviđeni broj od 22.500 akcija odazvalo se 5.500 osnivača, koji su upisali ukupno 50.000 akcija, pa je banka svoju delatnost otpočela sa 90.000.000 kruna uplaćenog osnovnog kapitala. Ovolikim kapitalom u Hrvatskoj raspolagala je jedino Xrvatsko-slavonska zemaljska hipotekarna banka.
Već 22. marta (3. aprila) konstituisana je uprava Srpske banke, a za njenog počasnog predsednika izabran je dr Livije Radivojević, predsednik suda Stola sedmorice iz Zagreba. U Upravni odbor izabrani su: za predsednika baron Jovan Živković Fruškogorski, kraljevski odjelni predstojnik u miru, veleposednik iz Zagreba; za potpredsednika dr Bogdan Medaković, advokat i veleposednik iz Zagreba, a za članove:
Aleksandar Veselinović, veleposednik i trgovac, šef firme „A. J. Veselinović” predsednik vinkovačke štedionice iz Vinkovaca; Simo Gomirac, trgovac i posednik, predsednik vinkovačke štedionice iz Ogulina; dr Dragan Grčić, kraljevski javni bilježnik i posjednik, predsednik šidske štedionice iz Šida; Lazar Dunđerski, veleposednik i industrijalac, predsednik Prve štedionice u Sentomašu i industrijalac iz Novog Sada; Jovan Đuričić-Biorac, trgovac i posednik iz Rume; Miloš Zec, narodni poslanik iz Zagreba; Đorđe Jagnić, trgovac i posednik, šef firme „S. A. Dragićević” iz Pakraca; Stevan Kalember, trgovac iz Korenice…
SRPSKA banka je u srpskoj javnosti prihvaćena sa radošću i velikim poverenjem. Bio je to najupečatljiviji odgovor na osnivanje Hrvatsko-slavonske hipotekarne banke 1892. godine, iza koje je stajao mađarski i austro-nemački kapital, pod nadzorom banske vlade grofa Kuen-Hedervarija. Osećajući opasnost od Srpske banke, Hedervari je svim silama nastojao da Hrvatsko-slavonskoj hipotekarnoj banci osigura monopol na hipotekarne poslove.
Banska vlast je odredila da se fondovi autonomnih organa uprave i zemaljskih poseda moraju obavezno ulagati u hipotekarnu banku, što je ovoj donosilo unapred osigurane prihode. Razgranata delatnost Srpske banke na svim stranama gde su živeli Srbi nije se kosila sa antagonizmima između sela i gradova, koji su imali suprotstavljene političke nacionalne koncepte. Izbor članova Uprave Srpske banke otkriva da je, bez obzira na pripadništvo različitim političkim strankama, sačuvan natpartijski konsenzus srpskih nacionalnih interesa.
Srpska banka stekla je moć da među Srbima u Austriji širi osećanje poverenja i imovinske sigurnosti. Ovu ulogu održala je i u periodu između dva svetska rata, kada je izdržala i svetsku bankarsku krizu.Njeno delovanje prestaje stvaranjem NDH, kada je njena imovina konfiskovana. U razdoblju postojanja, od 1895. do 1941, Srpska banka je odigrala, pored privredne, i veliku političku ulogu, aktivno homogenizujući srpski narod.
PRIVREDNO jačanje Srba u Zagrebu odrazilo se i na osnivanje prve srpske zemljoradničke zadruge, u Sremskoj Kamenici 1897. godine. Januara 1898. osnovan je i „Savez srpskih zemljoradničkih zadruga u Austrougarskoj”, u koji je ušlo 10 zadruga sa 152 zadrugara, sa 7.265 kruna udela i 340 kruna rezerve. Ovakve organizacije su se radno dopunjavale, bio je to model za čvršće povezivanje srpskog naroda, posebno iseljeničkih krugova, pre svega u cilju ekonomskog jačanja. Takvi napori ispoljavali su se i u politici, koja više nije mogla da ignoriše dugo sticanu ekonomsku snagu i njen politički značaj.
Savez srpskih zemljoradničkih zadruga je na zboru 29. decembra 1897. izabrao svoj prvi upravni i nadzorni odbor. Za počasnog predsednika izabran je dr Livije Radivojević, isti onaj koji je na takvu dužnost izabran u tek osnovanoj Srpskoj banci…I jedan i drugi odbor izabrali su predstavnici jedanaest zadruga. Njihov broj je narastao na 35 pred kraj 1898. Ozbiljnost ove organizacije potvrđuje i izbor za počasnog predsednika dr Livija Radivojevića, koji se među austrijskim Srbima na društvenoj lestvici popeo tako visoko da je izabran za predsednika Stola sedmorice, najvišeg suda u Hrvatskoj.
I prisustvo dr Jovana Pačua i Vladimira Matijevića potvrđivalo je ozbiljnost sa kojom je osnovan Savez. U kalendaru “Srbobran” za 1898. godinu kaže se da je 29. decembra 1897. održana u Zagrebu „bez šuma i vike” jedna od „najznačajnijih skupština roda srpskog na ovome kraju. Na čelo Zadruge biraju se po čestitosti i ugledu prvi ljudi, a na čelu sviju zadruga u Savezu biraju se prvi ljudi u narodu”. Uočljivo je da su Srbi u Zagrebu gotovo istovremeno osnovali dve jake privredne organizacije, koje su, bez sumnje, učvrstile njihov položaj u Hrvatskoj.
SUTRA: HUMANITARNA MISIJA SRPSKOG “PRIVREDNIKA”