Svetska zdravstvena organizacija, u saradnji sa Međunarodnim udruženjem za borbu protiv raka (UICC), svakog 4. februara tradicionalno obeležava Svetski dan borbe protiv raka. U toku je druga godina trogodišnje kampanje koja u sam centar pažnje stavlja osobe obolele od raka i njihova autentična iskustva u borbi protiv ove bolesti.
Rak predstavlja jedan od vodećih globalnih javnozdravstvenih izazova, sa rastućim opterećenjem i izraženim regionalnim nejednakostima u obolevanju i umiranju, saopštio je Institut za javno zdravlje Srbije “Dr Milan Jovanović Batut“.
– U 2022. godini u svetu je registrovano oko 20 miliona novih slučajeva raka i 9,7 miliona smrtnih ishoda. Procene ukazuju da tokom života jedna od pet osoba oboli od raka, dok jedan od devet muškaraca i jedna od dvanaest žena umru od neke maligne bolesti. Najveće opterećenje rakom zabeleženo je u Aziji, dok Evropa, sa manjim udelom u svetskoj populaciji, beleži nesrazmerno visok udeo u obolevanju i umiranju. Ove razlike ukazuju na značajnu ulogu dostupnosti prevencije, ranog otkrivanja i lečenja – navodi se u saopštenju i dodaje:
Rak pluća, dojke i debelog creva prednjače
Rak pluća je jedan od vodećih maligniteta Foto: Shutterstock
– Rak pluća, dojke i debelog creva vodeće su lokalizacije i u obolevanju i u umiranju. Rak pluća predstavlja vodeći uzrok smrti od raka kod oba pola, dok rak grlića materice i dalje ostaje značajan javnozdravstveni problem u pojedinim regionima sveta. Projekcije ukazuju da će do 2050. godine broj novoobolelih od raka porasti za 77 odsto, što dodatno naglašava potrebu za sistemskim pristupom prevenciji, ranom otkrivanju i lečenju. U uslovima rastućeg globalnog opterećenja rakom, uključivanje iskustava osoba koje žive sa rakom u kreiranje programa predstavlja važan korak ka unapređenju kvaliteta i dostupnosti zdravstvene zaštite.
Institut za javno zdravlje Srbije „Dr Milan Jovanović Batut”, uz podršku Ministarstva zdravlja, zajedno sa mrežom instituta i zavoda za javno zdravlje, sprovodi kontinuirane promotivno-edukativne aktivnosti usmerene na informisanje stanovništva, podsticanje preventivnog ponašanja i pravovremeno javljanje lekaru radi ranog otkrivanja i lečenja malignih bolesti.
Epidemiološke karakteristike malignih bolesti u Srbiji
U Srbiji su tokom 2024. godine od svih malignih tumora obolele 41.472 osobe (21.793 muškarca i 19.679 žena). Iste godine od raka je umrlo 20.314 osoba oba pola, 10.967 muškaraca i 9.347 žena. Muškarci u našoj sredini najviše su obolevali od raka pluća, kolona i rektuma i prostate. Kod žena maligni proces je najčešće bio lokalizovan na dojci, plućima, kolonu i rektumu i grliću materice, pokazali su podaci Instituta za javno zdravlje Srbije.
Rak pankreasa je među najzastupljenijima Foto: Shutterstock
– Maligni tumori pluća i bronha vodeća su lokalizacija u obolevanju i u umiranju među muškarcima, odnosno drugi su po učestalosti uzrok obolevanja i prvi po učestalosti uzrok umiranja među ženama sa dijagnozom raka. Tokom 2024. godine u Srbiji su od raka bronha i pluća obolele 6.424 osobe (4.246 muškaraca i 2.178 žena) i umrle su 4.842 osobe oba pola (2.998 muškaraca i 1.844 žene).
– Rak dojke najčešći je maligni tumor u obolevanju i drugi najčešći tumor u umiranju kod žena. U Srbiji je 2024. godine od malignih tumora dojke obolelo 4.544, a umrlo je 1.700 žena. Maligni tumori debelog creva i rektuma u našoj zemlji druga su po učestalosti lokalizacija raka u obolevanju i umiranju kod muškaraca, odnosno treći po učestalosti u obolevanju i u umiranju od malignih tumora kod žena. Od malignih tumora debelog creva i rektuma obolelo je 5.348 osoba (3.271 muškarac i 2.077 žena) i umrle su 2.543 osobe oba pola (1.570 muškaraca i 973 žene) – navodi “Batut” i dodaje:
– Rak grlića materice je tokom 2024. godine bio četvrti po učestalosti maligni tumor u obolevanju i šesti po učestalosti u umiranju među našim ženama. Dijagnoza raka grlića materice je postavljena iste godine kod 1.048 žena, dok je 410 žena umrlo od ove
vrste malignog tumora. Treći po učestalosti maligni proces među našim muškarcima lokalizovan je na prostati. Tokom 2024. godine od raka prostate novoobolelo je 2.704, a umrlo je 1.059 muškaraca.
– Rak je bolest starije populacije i stope obolevanja počinju da rastu posle 55. godine, a najviše su kod muškaraca registrovane posle 75 i više godina, a kod žena najviše stope su registrovane ranije, počev od 70. godine. Kada govorimo o umiranju i kod muškaraca i kod žena stope počinju da rastu od 60. godine, a najviše se registruju posle 75 i više godina. Srbija se prema procenama Međunarodne agencije za istraživanje raka svrstava među 40 zemalja Evrope u grupu zemalja sa nešto nižim rizikom obolevanja (nalazi se na 33. mestu) i visokim rizikom umiranja od malignih bolesti u Evropi (na četvrtom mestu, posle Mađarske, Poljske i Rumunije). Procenjene stope obolevanja od svih malignih tumora su niže kod muškaraca nego kod žena.
Muškarci u Srbiji su u srednjem riziku obolevanja od svih malignih tumora, u odnosu na muškarce u zemljama Istočne i Zapadne Evrope. Za razliku od muškaraca, žene u Srbiji su u nešto višem riziku obolevanja od svih malignih tumora, odmah posle žena u Zapadnoj i Severnoj Evropi.
Prevencija i rano otkrivanje
Prevencija malignih bolesti predstavlja najefikasniji pristup u kontroli raka. Procenjuje se da je moguće uticati na približno dve trećine faktora rizika, a da se čak 40% malignih bolesti može sprečiti primenom zdravih stilova života. Najznačajniji faktori rizika su: pušenje duvana, nepravilna ishrana, prekomerna telesna težina, nedovoljna fizička aktivnost, konzumiranje alkohola, prekomerno izlaganje Suncu, kao i hronične infekcije. Oko 30% smrtnih ishoda od raka povezano je sa pušenjem, gojaznošću, fizičkom neaktivnošću i alkoholom.
Pušenje je pojedinačni faktor rizika odgovoran za svaki treći slučaj raka i za većinu karcinoma pluća, ali i za brojne druge lokalizacije. Prekomerna telesna težina i fizička neaktivnost povećavaju rizik od raka debelog creva, dojke, tela materice i prostate, dok konzumiranje alkohola povećava rizik od raka usta, ždrela, dojke, debelog creva i jetre. Svaka preterana izloženost Sunčevom zračenju i solarijumima povećava rizik od raka kože, a oko 10% svih slučajeva raka povezano je sa infekcijama.
Rano otkrivanje
Rano otkrivanje raka značajno povećava šanse za uspešno lečenje, smanjuje smrtnost i troškove lečenja. Prema smernicama Svetske zdravstvene organizacije, neophodno je podizati svest stanovništva o ranim simptomima raka, jačati kapacitete zdravstvenih službi i omogućiti pravovremenu dijagnostiku i lečenje.