POSLEDNjIH godina situacija oko Kalinjingrada postaje sve napetija.
MOD Rusije
Poljska gradi utvrđenja na ruskoj granici, Litvanija ograničava tranzit obuhvaćen sankcijama, NATO jača prisustvo na Baltiku, a zapadne vojske već otvoreno raspravljaju o tome kako brzo neutralisati ruske snage u tom regionu u slučaju velikog rata. Iz Moskve to izgleda kao postepena priprema za blokadu.
Iz Varšave i Vilnjusa to izgleda kao odbrana istočnog krila NATO-a. Međutim, iza trenutnog spora krije se mnogo zanimljivije pitanje: šta Kalinjingrad zapravo predstavlja na posleratnoj mapi Evrope? I ako počnemo da preispitujemo sudbinu nekadašnjeg Kenigsberga, do čega ćemo doći?
U trenutnim raspravama o Kalinjingradu ima nečeg neobičnog. Kada se o tome govori bez istorijskog konteksta, može se steći utisak da se nekakva čudna ruska teritorija naprosto obrela između Poljske i Litvanije. Zapravo, u njenom nastanku nema ničeg jedinstvenog.
Savremeni Kalinjingrad je isto toliko proizvod Drugog svetskog rata koliko i poljski Vroclav, ukrajinski Lavov u svom današnjem obliku, ruski Viborg, grčki Rodos ili hrvatska Istra.
Nakon 1945. godine, pobednici nisu samo porazili Nemačku i njene saveznike; oni su prekrojili značajan deo mape Evrope. Štaviše, učinili su to na način koji se potpuno razlikuje od principa kojima se danas obično objašnjavaju međunarodni odnosi. Niko nije mario za referendume niti za javno mnjenje. Pobednici su odlučivali ko će dobiti koju teritoriju, gde će biti povučena nova granica i koje će se stanovništvo morati iseliti.
Danas bi se to smatralo grubim kršenjem prava naroda na samoopredeljenje. U to vreme, to se nazivalo posleratnim uređenjem. Upravo u okviru tog sistema nastala je Kalinjingradska oblast.
Ipak, potrebno je jedno pojašnjenje. Austrougarska, koja se često pominje u kontekstu velike evropske preraspodele, rasformirana je nakon Prvog svetskog rata. Nakon Drugog svetskog rata, Evropa je prošla kroz još jedan krug prekrajanja granica, koji je na pojedinim mestima bio daleko radikalniji.
Poljska praktično pomerena ka zapadu
Možda je Poljska najupečatljiviji primer. Pre rata, poljska teritorija se prostirala daleko na istok. Poljska je obuhvatala Lavov, Vilnjus i značajan deo današnje zapadne Ukrajine i Belorusije.
Nakon rata, Staljin nije vratio te zemlje Poljskoj. Kao rezultat toga, Poljska je izgubila oko 180.000 kvadratnih kilometara na istoku — gotovo polovinu svoje predratne teritorije. Zauzvrat, dobila je oko 100.000–105.000 kvadratnih kilometara nekadašnjih nemačkih zemalja: veći deo Šlezije, Pomeraniju, južni deo Istočne Pruske i druge teritorije sve do linije Odra–Nisa. Geografski položaj zemlje se, zapravo, pomerio oko 200 kilometara ka zapadu.
Danas je Vroclav veliki poljski grad. Pre 1945. godine to je bio Breslau, nemački grad. Ščećin je bio Štetin. Gdanjsk je bio Dancig. Južni deo Istočne Pruske postao je poljski. Ali nisu se promenila samo imena na mapi. Promenilo se i stanovništvo. Ljudi danas pokušavaju da to zaborave, naročito u Poljskoj.
Kenigsberg je postao sovjetski ratni plen
Sudbina severnog dela Istočne Pruske bila je drugačija. Na Potsdamskoj konferenciji 1945. godine Sovjetski Savez je predložio da Kenigsberg i okolna teritorija pripadnu SSSR-u, a SAD i Velika Britanija su to u principu prihvatile.
Sovjetski Savez je, kao glavni kopneni pobednik u ratu protiv Nemačke i zemlja koja je pretrpela ogromne ljudske gubitke, tražio teritorijalnu kompenzaciju i stratešku bazu na Baltiku.
Nemačko stanovništvo je u narednim godinama gotovo potpuno nestalo iz regiona, a teritoriju su naselili ljudi iz različitih delova SSSR-a. Kenigsberg je 1946. godine preimenovan u Kalinjingrad.
Slične teritorijalne promene dogodile su se širom Evrope. Finska je izgubila Viborg i deo Karelije, Čehoslovačka Zakarpatje, Italija značajan deo Istre i jadranskih teritorija, dok su posle rata poništene brojne teritorijalne dobiti Mađarske iz perioda Drugog svetskog rata.
Opasnost „istorijske pravde“
Problem sa pozivima na vraćanje „istorijske pravde“ je jednostavan, od koje godine bi trebalo početi?
Ako bi se Evropa vratila na granice iz 1939. godine, moralo bi se razgovarati o ogromnim teritorijama današnje Poljske koje su tada pripadale Nemačkoj. Ako bi se kao polazna tačka uzela 1914. godina, veliki deo današnjih država ponovo bi se našao u granicama Ruskog, Nemačkog, Osmanskog ili Austrougarskog carstva.
Zato savremeni evropski sistem ne počiva na pitanju ko je posedovao određeni grad pre dva ili pet vekova, već na priznatim državnim granicama. Njihovo nasilno prekrajanje otvara put novim teritorijalnim zahtevima.
Nemačka je zatvorila pitanje granica
Prilikom ujedinjenja Nemačke 1990. godine zaključen je sporazum „2+4“ između dve nemačke države i četiri sile pobednice.
Njime je jasno utvrđeno da su postojeće spoljne granice konačne i da Nemačka nema teritorijalne pretenzije prema drugim državama.
Time je praktično zatvoreno i pitanje nekadašnje Istočne Pruske. Nemačka danas ne traži povratak Vroclava, Ščećina ili Kalinjingrada.
Ruska pripadnost Kalinjingrada počiva na istom posleratnom sistemu priznatih granica koji u velikoj meri određuje i današnji teritorijalni položaj Poljske.
Danas je glavno pitanje vojna geografija
Istorijski spor je danas u drugom planu. Glavni problem je vojni položaj Kalinjingrada.
Do raspada SSSR-a, Kalinjingrad je bio zapadna vojna ispostava ogromne sovjetske države, okružena uglavnom savezničkim teritorijama. Posle raspada Sovjetskog Saveza situacija se potpuno promenila.
Poljska i baltičke države postale su članice NATO-a, a nakon ulaska Finske i Švedske u Alijansu, Kalinjingrad se našao okružen NATO teritorijom sa gotovo svih strana.
U regionu se nalaze Baltička flota, sistemi protivvazdušne odbrane, rakete i druga značajna vojna infrastruktura.
Kalinjingrad je tako istovremeno jedna od najvažnijih ruskih vojnih pozicija na Baltiku, ali i jedna od njenih najvećih ranjivosti.
NATO govori o uništavanju vojne infrastrukture
U slučaju direktnog sukoba Rusije i NATO-a, Alijansa strahuje od mogućeg pokušaja Rusije i Belorusije da ugroze Suvalki koridor i odseku baltičke države od ostatka NATO-a.
Sa druge strane, Moskva mora da računa na mogućnost da NATO pokuša da izoluje Kalinjingrad i uništi vojni potencijal koji se tamo nalazi.
Američki general Kristofer Donahju govorio je o sposobnosti NATO-a da brzo neutrališe ruske sisteme u Kalinjingradu, dok se u vojnim dokumentima pominje uništavanje ruskih sistema A2/AD u Kalinjingradu, Belorusiji i oblasti Sankt Peterburga.
Međutim, uništavanje vojne infrastrukture u slučaju rata nije isto što i pripajanje Kalinjingrada Poljskoj ili Litvaniji. Za takvu teritorijalnu aneksiju nema dokaza.
Da li je Kalinjingrad pod blokadom?
Poljska je 2023. godine odlučila da u poljskom jeziku zvanično preporuči istorijski naziv Krulevjec umesto Kalinjingrad. Varšava je, međutim, naglasila da je ta odluka simbolična i da ne predstavlja teritorijalni zahtev.
Tranzit preko Litvanije je zbog sankcija značajno otežan, ali železnički saobraćaj između Kalinjingradske oblasti i ostatka Rusije nije potpuno prekinut.
Rusija je zbog ograničenja sve više prinuđena da snabdevanje regiona prebacuje na pomorske puteve.
Formalno, Kalinjingrad nije pod blokadom. Međutim, u slučaju direktnog sukoba Rusije i NATO-a, snabdevanje ove ruske oblasti moglo bi da postane jedan od najvećih problema Moskve.
Kalinjingrad kao simbol nove konfrontacije
Posle ulaska Finske i Švedske u NATO, vojna geografija Baltičkog mora značajno se promenila. Moskva jačanje NATO mornarice, avijacije i sistema nadzora vidi kao pripremu za moguću buduću izolaciju Kalinjingrada.
NATO, sa druge strane, te aktivnosti predstavlja kao odbranu istočnog krila i zaštitu od Rusije.
Tako nastaje klasična bezbednosna spirala. Što Poljska i Litvanija više jačaju svoje granice, Rusija više jača Kalinjingrad. Što Rusija više jača svoje vojno prisustvo, NATO više priprema planove za njegovu neutralizaciju.
Kalinjingrad je zbog toga postao gotovo idealan simbol nove konfrontacije između Rusije i NATO-a, ruska vojna oblast duboko u prostoru koji danas okružuju članice Alijanse.
Najveća opasnost, međutim, nije u tome što neko ozbiljno planira da „vrati“ Kalinjingrad. Otvaranje tog pitanja dovelo bi u pitanje čitav sistem posleratnih granica Evrope.
Ako bi se jednom ponovo počelo sa prekrajanjem granica na osnovu istorijskih argumenata, sporna ne bi bila samo sudbina Kalinjingrada, već bi se vrlo brzo otvorilo pitanje velikog dela evropske mape.