10. aprila 1941. godine, u Zagrebu je proglašena tzv. Nezavisna Država Hrvatska (NDH), jedna od najkrvožednijih, najizopačenijih i najbolesnijih tvorevina nastalih u Evropi tokom Drugog svetskog rata. Država je formirana pod pokroviteljstvom nacističke Nemačke i fašističke Italije, u trenutku raspada Kraljevine Jugoslavije.
Na njeno čelo staje Ante Pavelić, lider ustaškog pokreta koji je godinama pre rata delovao kao radikalna emigrantska organizacija. U uspostavljanju nove vlasti značajnu političku ulogu imao je i deo hrvatskog političkog establišmenta, uključujući i Vlatka Mačeka, koji je u tom trenutku pozivao na pasivnost i povlačenje iz političkog otpora.
Politika smrti
Od samog formiranja, NDH je uspostavila sistem zasnovan na rasnim zakonima i progonu stanovništva. Najviše Srbi, ali i Jevreji i Romi, postaju mete organizovanog državnog nasilja, dok se širom teritorije uspostavljaju logori smrti i zatvori za političke neistomišljenike iz hrvatskih redova.
Ubrzo počinju masovni pokolji, prisilna pokrštavanja i proterivanja. Istoričari navode da je do kraja 1941. godine nekoliko stotina hiljada Srba bio proteran u tadašnju okupiranu Srbiju, dok su oni koji su ostali dočekali mnogo goru sudbinu od njihovih izbeglih sunarodnika.
Logori smrti i ostali nezamislivi zločini
Jedan od najsurovijih simbola tog vremena i ovih prostora postaje logorski kompleks Jasenovac, koji je funkcionisao od leta 1941. do aprila 1945. godine. U njemu su, prema različitim istraživanjima i procenama istoričara i memorijalnih ustanova, stradale stotine hiljada, a po nekim procenama čak preko milion ljudi, najvećim delom Srbi, ali i Jevreji, Romi i antifašisti.
Jasenovac – logor smrti Foto: UtCon Collection / Alamy / Profimedia, printscreen/youtube/ RTS Sajt – Zvanični kanal
Neka najustaljenija i donekle opšteprihvaćena brojka stradalih, odnosno brojka koja se najčešće pominje u ovom kontekstu jeste 700.000 duša.
Imali i posebne logore za decu
Tokom Drugog svetskog rata na prostoru NDH formiran je i poseban sistem logora za decu, među kojima se najčešće izdvaja Logor za decu Jastrebarsko, koji je funkcionisao 1942. godine u blizini Zagreba. U ovaj logor su dovođena deca, mahom srpskog porekla, sa područja zahvaćenih ratnim operacijama i represijom. Usled teških uslova, nedostatka hrane, bolesti i zanemarivanja, veliki broj mališana nije preživeo boravak u logoru.
Posebno jeziv segment stradanja predstavljaju i “jame smrti” na području Like, Velebita i šireg krškog terena. Radi se o prirodnim kraškim jamama u koje su, prema istorijskim svedočenjima i istraživanjima, bacane žrtve masovnih likvidacija. Žrtve su ubijane, kao i u logorima, na najmonstruoznije načine, od kojih su neki sejali strah u kosti i samim nacistima koji su iz Hitlerove Nemačke dolazili u “proveru” rada hrvatskih ustaša.
Među najpoznatijim zločinima tog perioda izdvaja se i Pokolj u pravoslavnoj crkvi u Glini, kada su u leto 1941. godine ustaške jedinice uhapsile i ubile stotine srpskih civila u samoj crkvi i oko nje.
“Trećinu pobiti, trećinu proterati, trećinu pokatoličiti”
Pored logora smrti, NDH je sprovela i sistematsku politiku nasilja nad civilnim stanovništvom, uključujući prisilna i masovna pokrštavanja pravoslavnog srpskog stanovništva, kao i organizovani progoni.
Kraj NDH, ali zlo i dalje živi
Drugi svetski rat na prostoru bivše Jugoslavije završen je u proleće 1945. godine, kada jedinice Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije ulaze u oslobođene teritorije i zaustavljaju postojanje ovog režima.
Koncerti Marka Perkovića Tompsona Foto: MARKO PERKOV / AFP / Profimedia, Damir SENCAR/HINA
Danas, više od osam decenija kasnije, 10. april ostaje datum koji se u istoriografiji pamti kao početak jednog od najmračnijih perioda u istoriji Balkana i Evrope – perioda NDH, rata, progona i masovnih stradanja civila. Nažalost, koliko godina prošlo, jedan deo hrvatskog stanovništva i danas ostaje zadojen idejama ustaškog pokreta i priziva vaskrsnuće ustaške tvorevine Nezavisne Države Hrvatske, kličući “Za dom spremni” i negujući Pavelićeve ideje o uništenju Srba. Zlo nije umrlo, živi i danas.
Kurir.rs