“Kapija pakla” koja gori već 50 godina počela je da se umara i – ne sluti na dobro!

Gasni krater Derveze u pustinji Karakum u Turkmenistanu, poznat i kao „Kapija pakla”, jedan je od najupečatljivijih primera neobičnog spoja prirodnih procesa i ljudske intervencije. Ova jama koja gori već decenijama istovremeno je bila turistička atrakcija i predmet brojnih ekoloških istraživanja, o čemu su pisali i međunarodni mediji.

Najnoviji satelitski podaci, međutim, ukazuju na to da plamenovi kratera vidno slabe. Iako bi se to moglo smatrati pozitivnom promenom, stručnjaci upozoravaju da situacija nije tako jednostavna kada je reč o uticaju na klimu.

Toplotni intenzitet kratera opada

Kako prenosi “New York Times”, infracrvena merenja pokazuju da je toplotni intenzitet kratera opao za više od 75 odsto u poslednje tri godine. Podaci se zasnivaju na analizama kompanije Capterio, koja prati gasne baklje u energetskom sektoru.

Ovaj pad je značajan imajući u vidu da krater gotovo neprekidno gori još od svog nastanka, koji se najčešće dovodi u vezu sa bušenjima sovjetskih geologa tokom 1960-ih i 1970-ih godina. Prema opšteprihvaćenoj verziji, prilikom istraživanja pogođeno je nalazište prirodnog gasa, što je izazvalo urušavanje tla i stvaranje ogromne jame.

Tada je odlučeno da se oslobođeni metan zapali kako bi se sprečilo širenje otrovnih gasova. Iako se očekivalo da će gas izgoreti za nekoliko nedelja, podzemni tokovi nastavili su da hrane vatru više od pola veka.

Vlasti Turkmenistana već godinama pokušavaju da ugase krater, navodeći zabrinutost zbog posledica po životnu sredinu i zdravlje stanovništva. Tokom 2024. godine izbušene su dve nove gasne bušotine u okolini, sa ciljem da se smanji dotok gasa u krater. Turkmen Energy Forum je 2025. izvestio da je slabljenje plamena delimično rezultat ovih mera.

Ipak, analiza kompanije Capterio sugeriše da je opadanje intenziteta možda počelo i pre završetka bušenja, što ukazuje na moguće prirodne uzroke, poput promena pritiska u podzemnim gasnim slojevima.

Turkmenistan među najvećim svetskim emiterima metana

Procena ukupnog uticaja kratera na životnu sredinu dodatno komplikuje činjenica da sagorevanje metana proizvodi ugljen-dioksid. Iako je i on gas staklene bašte, metan ima znatno jači efekat zagrevanja u kratkom roku, pa njegovo sagorevanje zapravo može smanjiti klimatski uticaj u odnosu na njegovo direktno ispuštanje u atmosferu.

Prema podacima organizacije Carbon Mapper, krater je u periodu od 2022. do 2025. godine emitovao u proseku oko 1.300 kilograma metana na sat, dok je u oktobru 2025. zabeležen i vrhunac od čak 1.960 kilograma na sat, navodi “New York Times”.

Iako su ove količine relativno male u poređenju sa velikim naftnim i gasnim poljima, one i dalje imaju značajan uticaj. Prema procenama Međunarodne agencija za energiju, Turkmenistan se nalazi među najvećim svetskim emiterima metana, iako udeo samog kratera u ukupnim emisijama zemlje iznosi svega oko 0,2 odsto.

Paradoksalno, upozoravaju stručnjaci, slabljenje plamena može dovesti do većeg klimatskog opterećenja – ukoliko sve veće količine metana počnu da izlaze u atmosferu nesagorele.

(TM)