U ZAGREBU je 1827. godine osnovano „Prvo glasbeno društvo” – Musik Verein, čiji je osnivač bio Srbin, trgovac Đuro Popović, a odbornici, sem Aleksandra pl. Mraovića, Hrvati.
Foto: Iz knjige “Srbi u Zagrebu”
Prve vesti o muzičkom životu Srba u Zagrebu vezuju se za putujuće pozorišne trupe, uključujući i Novosadsko leteće pozorište, koje su u međučinove svojih predstava dodavale muzičke tačke. Malo podataka ima i kada je reč o gostovanju srpskih umetnika sa strane, koji su dolazili u Zagreb i davali koncerte.
Tako je u Zagrebu gostovala i srpska pijanistkinja Slavka Anastasijević, koja je nastupala od sedamdesetih godina XIX veka. Dolazila je i slavna srpska pijanistkinja Jovanka Stojković, svirajući Betovenove sonate. Glavni deo muzičkog života pripadao je horovima i horskom pevanju, pa su tokom XIX veka takva društva nosila muzički život kod Srba.
Važno je pomenuti Srpsko pjevačko društvo „Jedinstvo” iz Kotora, osnovano 1839. i peštansko Srbsko obšestvo, koje je već 1825. godine imalo vokalni kvartet koji je uz note pojao u crkvi. U Magazinu za hudožestvo i modu iz 1838, ističe se da ovi pevači mogu „celu službu četvoroglasno (kvartet) lepo otpojati”. Značajno je i pančevačko Srpsko crkveno pevačko društvo, osnovano 1838, čiji je horovođa bio Nikola Đurković, rodom iz Trsta, iz porodice poreklom iz Boke kotorske.
Zagrebački Srbi odlučili su da 1877. godine osnuju Srpsko crkveno pevačko društvo, u cilju negovanja pesme i društvenosti. Ime mu je promenjeno 16. aprila 1882. u Srpsko pevačko društvo. Predsednik društva postao je dr Bogdan Medaković, a za horovođu je izabran Josif Ajzenhut. Društvo je brojalo sedam članova utemeljača, 29 sudelovača i 102 pomagača. Ono je osnovalo i svoju školu za pevače. Novčani izvori društvu bili su kamata na kapital, ulozi članova pomagača, godišnja pomoć od tamošnje pravoslavne opštine od 240 forinti i sopstvena privreda.
Prema njihovom saopštenju u glasniku Kornelije, od sopstvenih kompozicija imali su u rukopisu Koračnicu srpskog pevačkog društva u Zagrebu, moto „Samo sloga Srbina spasava” i „Pozdrav”, obe od horovođe Ajzenhuta, rođenog u Zagrebu 26. marta 1844. godine.
Školovani muzičar
IZBOROM Josifa Ajzenhuta društvo je za dirigenta dobilo vrsnog i dobro školovanog muzičara. Jedno vreme bio je vojni muzičar u Beču, član kazališnog orkestra u Zagrebu, koralist katedrale, nastavnik violončela i dirigent novoosnovanog tipografskog pjevačkog društva „Sloga”. Nastupao je i u kamernim ansamblima, a bavio se i komponovanjem za horove. Preminuo je 9. marta 1896. godine.
SRPSKO pevačko društvo imalo je u svojoj biblioteci 66 svetskih muzičkih dela i 30 crkvenih. Od Đure Ajzenhuta pominju se: „Marseljeza”, „Seti me se”, „Slatki dane”. Od „Horejšeka Srpske narodne pesme” i „Gusle”, zbirka srpskih pesama. Od Davorina Jenka: „Prvo doba Srbije”, „Slovenska himna”, „Oštre su naše sablje”, „Moja ruža”, „Dunte vetri”, „Plovi lađa”. Od Josifa Ajzenhuta: „Društvena poputnica”, „Samo sloga Srbina spasava”, „Sokoli, sokoli”, „Pozdrav, Mnogoljestvije”. Od Ivana Zajca: „Crnogorska”, „Putnik”, Večer na Savi”, „Lovački zbor”, „Lastavicama”. Od Havlasa Srpske pesme, Sad je vreme, „Pomoz Bože”. Od S. Lžičara „Bački napevi”, „Primorski napevi”. Od Pačua „Kolo”.
Od Vašaka „Đe Milka ma”. Od Ženea Palijanska malata. Od Kašina Guriljeva. Od Balakirjeva „Ruske narodne pesme”. Od Livadića „Mio ti je kraj”. Od Lisinskog „Oj talasi”. Od J. Marinkovića „15. novembar 1879. godine”, „Pesma srcu”. Od A. Dozele „Dalmatinski svatovi”, „Jezerce”. Od V. Justa: „Ruža spava”, „Srpske razne pesme”, „Bisernice Tri kvarteta”. Od Trajea „Pod prozorom”. Od P. Dimića „Srećni stan”. Od crkvenih pesama, od K. Stankovića „Služba za muški i mešoviti zbor”. Od Sinika „Služba” i „Ruska služba”, obe za muški zbor. Za Duhove: „Tropar”, „Kondak” i „Irmos”, za Preobraženje: „Irmos”. Za Roždestvo Bogorodice i Vaznesenje Irmos, Jelici, Skaži mi Gospodi, Oče naš, za venčanje i opelo svetosavsku pesmu prerađenu od Đure i Josifa Ajzenhuta.
Nabrajanje notnog materijala iz arhiva Društva otkriva deo njihovog koncertnog repertoara i može da posluži daljem proučavanju istorije srpskih pevačkih družina.
U ZAGREBU su javni nastupi srpskih pevača ili besede na proslavama Sv. Save bili prvorazredni društveni događaji, pa se vesti o njima mogu naći i u novinskim prikazima. Prikaz Svetosavske besede od 27. januara 1898. godine objavljen je u „Agramer cajtungu”. Neki očevidac sa ironijom primećuje: „Vi ste našu besedu sasvim kroatizirali, a u auditorijumune vidi se ništa drugo sem fraka i balskih haljinica.”
Dalje se kaže da su na ovoj svečanosti bili prisutni i gradski karakter i zahtevi moderne kulture. Među brojnim zvanicama primećen je ban grof Kuen-Hedervari, korpskomandant u Zagrebu general Frajher Behtolshajm, predsednik zemaljskog Sabora Danilo Stanković, predsednik Stola sedmorice dr Livije Radivojević, dr Stefan Spevec, pakrački vladika Miron Nikolić, sekcion-šef u penziji baron Jovan Živković, banski savetnik St. Štrbac, septemvir dr Napoleon Špun-Strižić, potpredsednik banskog stola L. Ruvarac, arhimandrit Platon Telečki i Janković, potpredsednik Sabora dr Franc Spevec, pukovnici Mihaltcki i Živanović, pukovnik R. fon Gerbić, gradonačelnik Mošinski, saborski poslanici Bela fon Adamović, Stevan Popović Vacki, Đorđe fon Đurković i drugi.
SUTRA: MUZIČKU KLIMU U ZAGREBU STVARAJU SRPSKI VELIKANI
