ZA određivanje sudbine srpskog naroda u Habzburškoj monarhiji bez sumnje je od izuzetne važnosti udeo Srba u odbrani ove države od njenih brojnih spoljašnih pa i unutrašnjih neprijatelja.
Foto: Iz knjige „Srbi u Beču“
U središtu svih ovih istraživanja nalazi se složeno pitanje stvaranja i održavanja sistema Vojne krajine, koji je trajao od 1522. do 1881. godine, kada je Austrija ispunjavala svoju istorijsku ulogu da brani Evropu od sve agresivnije Turske carevine. U tom, vremenski tako dugom, rasponu država Habzburga doživela je mnoge preobražaje, političke i ekonomske.
To je vreme kada se na njenim prostorima rascvetava sjajna barokna kultura, a značaj Beča dobija i šire, evropske razmere. Svi ti veoma složeni procesi snažno su odjekivali i u sistemu Vojne krajine, posebno zbog njenog višenacionalnog sastava, utičući i na niz crkveno-političkih pitanja. Samo uređenje Vojne krajine neminovno je bilo podložno svim onim unutrašnjim promenama austrijske države, koje karakteriše napuštanje njenog srednjovekovnog ustrojstva u korist tada modernijih shvatanja jedne centralizovane, apsolutističke države.
Međutim, bez obzira na sve promene u samom sistemu Vojne krajine, bilo da je reč o Hrvatskoj, Ugarskoj ili zemljama Vlaške, sve vreme će se sačuvati presudna uloga Beča i svih onih administrativnih institucija koje su ishodile iz carske vlasti. To je istovremeno predstavljalo i osnovno jezgro državnog jedinstva, njenog kontinuiteta, legitimiteta i suvereniteta. Otuda nije neobično što su oči svih podanika ove mnogonarodne države – bez obzira na sva nezadovoljstva, otpore i bune – bile uperene ka Beču, odakle su se očekivala rešenja svih predstavki, molbi, žalbi i prošenija carske milosti.
Čak i najsumarniji pregled srpskih dokumenata o Vojnoj krajini jasno pokazuje u kojoj su meri Srbi svoje zahteve za opstankom zasnivali na svesti da su im sve privilegije proistekle iz njihove vojničke snage, koja ih je činila neophodnim za opstanak države, jer je njena južna granica bila vekovima ugrožena od turskih prodora ka Beču. Od svog osnivanja u XVI veku pa sve do sredine XVIII veka Vojna krajina je očuvala veliku privilegiju ovih seljaka-ratnika da se isključivo bore na zemlji koju obrađuju, predvođeni od svojih narodnih starešina.
Tek su reforme carice Marije Terezije bitno promenile ovo stanje, pa su graničari, svrstani u posebne pukove i pod komandom profesionalnih carskih oficira, prebacivani na sva evropska bojna polja na kojima je ratovala austrijska država. Na taj način carska vlast u Beču stekla je i jedan stalan, jeftin i sasvim pouzdan izvor za brzo regrutovanje vojne snage. Pritom je, što je posebno važno, Carevina srpskim mladićima širom otvorila svoje dobro uređene vojne škole.
Uzoran oficir
GENERAL Sava Prodanović bio je uzoran oficir marijaterezijanske epohe, kada je Vojna krajina počela da daje prve plodove svoga reformisanog vojnog ustrojstva, označavajući i neminovan prelazak ka profesionalnom i školovanom oficiru. On je u XIX veku napisao najznačajnije delo o Srbima generalima i pukovnicima u vremenu od 1759. do 1810. i od 1744. do 1810. dajući tako i nezaobilazni prilog proučavanju razvoja stare austrijske vojske.
Na taj način od sredine XVIII veka započinje za Srbe jedno novo razdoblje u životu stare Vojne krajine, koje traje sve do njenog konačnog ukidanja 1881. godine. I posle ove formalne carske odluke, na području ovog militarizovanog područja i dalje živi stari vojnički duh, a srpski mladići, sve do propasti Austrougarske, stiču u njenoj vojsci visoke pa čak i najviše činove. Samo tako se može razumeti i onaj pojam lojalnosti prema habzburškom domu koji su stari graničari i njihovi kasniji potomci uporno negovali sve do sloma Monarhije 1918. godine.
U SRPSKOJ periodici veoma rano se javljaju tekstovi sa biografijama Srba koji su u austrijskoj državi sticali više vojne činove. Tako su u “Serbskom narodnom listu” za 1838. godinu, iz pera P(latona) A(tanackovića) štampane “Kratke biografije Generala Srba”, i to: Jevtimija barona Ljubibratića, general-feldmaršal-lajtnanta, Pavela barona ot Papile, general-majora, Samuila ot Zdelarovića, general-majora i barona Mikašinovića ot Šlangenfelda, general-feldmaršal-lajtnanta.
Učeni mitropolit karlovački Stefan Stratimirović podstakao je podmaršala Savu Prodanovića ot Užičke Kamenice da napiše svoje značajno, kasnije često citirano u raznim prilikama delo “Kratkoe opisanie slaveno-serbskih Gospodej Generalov leta 1759″… čiji je izvod doneo Đorđe Rajković u petnaestom broju “Javora” za godinu 1875. Prota Dimitrije Ruvarac štampao je taj rukopis u “Javoru” za godinu 1888
. U “Javoru” je štampan i tekst: “Sava Prodanović general-foldmaršal-lajtnant, 1746-1822.” Tu se pominje da je Prodanović bio sjajan jahač i da je svoju veštinu demonstrirao pred caricom Marijom Terezijom i njenim naslednikom Josifom u Beču, u dvorskoj jahačkoj školi, kada je bio u poseti kod svoje majke koja je živela u Beču. Sava Prodanović je pod pet austrijskih vladalaca služio četrdeset osam godina i učestvovao u šesnaest ratova u kojima je bio trideset dva puta ranjen, a jedanaest konja je pod njim palo.
PRODANOVIĆ je opisao živote generala u razdoblju od 1759. do 1810: general-majora Mihaila Mikašinovića, barona ot Šlangenfelda, Jevtimija, barona Ljubibratića, konta de Trebinje, general-majora Samuila ot Zdelarovića, general-majora Pavela, barona ot Papila, general-majora Arsenija, barona Sečujca ot Heldenfelda, general-majora Pavela, barona ot Davidović, general-majora Avrama ot Putnik, general-majora Aksentija ot Milutinović, general-majora Save Prodanovića ot Užičke Kamenice, general-majora Petra, barona ot Duka, general-majora Maksima Rakičevića ot Toplice, general-majora Stefana ot Mihajlović, general-majora N. N. Duka, general-majora Andreja ot Stojčević, general-majora Pavela ot Radivojević i general-majora N. N. ot Branovacki. Sava Prodanović konstatuje da je od 1759. za pola stoleća leto bilo šesnaest srpskih generala u austrijskoj službi, koji „črez zaslugi, vojenaja vježestva, moralnija obhoždenija, slučajno, i po hodatajstvu svojih blagodjetelej najščastniji…”
SUTRA: SRBI OFICIRI ČUVALI NAROD OD UNIJAĆENjA
