Autorski tekst
Dr Milan Micić
Generalni sekretar Matice srpske
Pre dve stotine godina, tačno 16. februara 1826. godine, u Pešti šest srpskih trgovaca i jedan pravnik osnovali su Maticu srpsku.
To su bile godine iza francuskih i Napoleonovih ratova, Evropom je vladao mir; vreme iza srpskih ustanaka u Šumadiji i epoha kada su se gradili počeci srpske državnosti u Srbiji i Crnoj Gori.
Preduzimljivi srpski trgovci bili su rasejani na trgovačkim putevima i raskršćima poput Trsta, Odese i Pešte. Tokom 18. i u prvim decenijama 19. veka na prostoru Habzburške monarhije stvorena je srpska građanska klasa, bogata i samosvesna; klasa koja je spajala u sebi srpske vrednosti: srpsko ime i i prezime, veru, jezik, pismo, kolektivno i istorijsko pamćenje sa evropskim vrednostima: načinom života, poslovanja, odevanja i svakodnevice srednje Evrope. Autohtono srpsko građanstvo stvoreno u Habzburškoj monarhiji bilo je i nacionalno i evropsko. Ono je u sebi baštinilo dve velike evropske ideje 18. i 19 veka: ideju prosvetiteljstva i ideju romantizma.
Stvarajući Maticu srpsku, njeni osnivači razumevali su da samo nacionalna kulturna, obrazovna i književna institucija može sačuvati srpsko biće u mozaiku naroda, jezika, kultura i vera Habzburške monarhije i da znanje, prosvećenost, nauka i obrazovanje, uz punu posvećenost sopstvenom narodu, mogu biti garant za njegov napredak i njegovo ime u budućnosti. To su bile ideje na kojima se temelji Matica srpskapuna dva veka bez obzira na iskušenja koje su ti vekovi donosili, različite društveno-političke sisteme i države i različite kulturne i identitetske politike.
Matica srpska je dete srpskog građanstva i ona je delila njegovu sudbinu tokom 20. stoleća.
Ime Matice srpske tokom 19. veka svijalo se oko njenog književnog časopisa Letopisa Matice srpske, najstarijeg književnog časopisa na svetu koji izlazi u kontinuitetu više od dva veka. Matica srpska je od trenutka svog osnivanja 1826. pa do 1864. godine boravila je u Pešti, ali paralelno s njenim radom na prostoru peštanskog Podunavlja odvijao se proces ubrzane mađarizacije srpskog življa, dolazilo je do njegovog biološkog, ekonomskog i identitetskog tanjenja i ljudi koji su stajali na čelu Matice srpske 1864. godine doneli su dalekovidu odluku: da presele Maticu srpsku u Novi Sad, u prostor gde su živeli Srbi i grad koji se oslanjao na nacionalno samosvesna srpska sela u Šajkaškoj, kao delu institucije Vojne krajine.
Kao što je u prethodnim vekovima srpski narod putovao uz obale Dunava na sever tražeći svoju sigurnost i nova ognjišta, tako su se te 1864. godine na jug, Dunavom, ka Novom Sadu, lađama selile srpske knjige i muzejski artefakti u jednoj seobi koja je takođe bila epska. Dolazak Matice srpske u Novi Sad odredio je ne samo njenu sudbinu nego i biće grada u kojeg je Matica srpska stigla; zahvaljujući Matici srpskoj, njenom radu, delima i autoritetu Novi Sad je stekao plemenito ime središta srpske kulture: Srpska Atina.
Matica srpska slavi 200 godina Foto: Matica Srpska
Matica srpska bila je čedo plemenitih i prosvetiteljskih htenja srpskog građanstva. Zadužbinarsto i dobrotvorstvo su bili njen temelj.
Zadužbinari su odvajali od svog materijalnog dobra i davali opštem dobru, činili dobro pojedincu i društvu i ostavljali plemeniti i trajan trag o sebi, ali i svojoj vezi s hrišćanskim vrednostima. Fenomen zadužbinarstva bio je izraz poverenja srpskog građanstva i naroda u Maticu srpsku, u njeno delo, u ono što ona čini u negovanju srpskog kulturnog i identitetskog samopoštovanja i samorazumevanja. Zadužbinarski novac korišćen je za štampanje knjiga, posebno knjiga za narod, jer Matica srpska bila je i opštenarodna ustanova. Najveći deo zadužbinarskog novca služio je za stipendiranje talentovane srpske omladine na evropskim univerzitetima. Sa znanjima stečenim u Evropi stipendisti Matice srpske bili su nosioci modernizacije u srpskim krajevima iz kojih su poticali, ali i nosioci modernizacije i evropeizacije u Kneževini i potom Kraljevini Srbiji, gde su ih odvele karijere i izraženi patriotizam.
Epoha 20. veka i dva velika svetska rata zaustavili su Maticu u njenom radu, njene članove izložili neprijateljskoj represiji, a materijalno oslabili ustanovu. Po oslobođenju i dolasku jugoslovenskih komunista na vlast Matici srpskoj oduzeti su njena imovina i zadužbinska imovina ustanove, a ustanovu je počela da finansira država. Jugoslovenski komunisti, poštujući ugled i ime Matice srpske, nisu težili njenom ukidanju, ali su promenili njene izvorne nacionalne ciljeve i od Matice srpske načinili naučnu ustanovu prilagođavajući je potrebama svoje vlasti, odnosno njene politike i ideologije.
Danas se Matica srpska u potpunosti vratila izvornom programu svojih osnivača. Ona je nacionalna kulturna ustanova koja korespondira se slovenskim i evropskim kulturama i kulturama naroda s kojima je srpski narod u kontaktu. Matica srpska istovremeno je danas i tradicionalna i savremena ustanova. Ona je istovremeno i naučna i narodna ustanova koja deluje na srpskom kulturnom prostoru, bez obzira na državne granice na oko pedeset tačaka tog prostora, na svim onim mestima gde se danas gradi srpska kultura ili gde postoje njeni tragovi kroz srpsko kulturno nasleđe.
