GRAD KOJI SU STVARALE SRPSKE PRAVOSLAVNE PORODICE: Srbi ulagali bogatstvo u Zagreb, školovali hiljade dece, a danas su gotovo zaboravljeni

Kada se govori o razvoju Zagreba tokom 19. i početkom 20. veka, retko se pominje da su među ljudima koji su najviše doprineli njegovom privrednom i kulturnom usponu bili upravo Srbi pravoslavne veroispovesti. Kao trgovci, industrijalci, bankari i dobrotvori, ostavili su dubok trag u izgledu grada, osnivali značajne ustanove i ulagali u obrazovanje i kulturu.

Istoričari navode da su brojne palate koje i danas okružuju Trg bana Jelačića podigle ili posedovale upravo ugledne srpske porodice poput Stankovića, Medakovića, Milinova, Popovića, Gavela, Živkovića i drugih. U prizemljima njihovih zgrada nalazile su se trgovine i poslovni prostori, dok su na spratovima živeli vlasnici sa svojim porodicama.

Trgovci koji su postali gradska elita

Srbi su se u Zagreb intenzivnije doseljavali krajem 18. veka, uglavnom iz Like, Banije, Korduna, Slavonije i Bosne. Zahvaljujući trgovačkom iskustvu i dobrim vezama sa evropskim gradovima, mnogi su već u drugoj ili trećoj generaciji postali među najbogatijim građanima Zagreba.

Pored trgovine, ulagali su u bankarstvo, industriju i nekretnine, ali i u razvoj grada. Među najznačajnijim institucijama koje su osnovali bila je Srpska banka, jedna od najjačih finansijskih ustanova svog vremena, čiji su akcionari bili najugledniji srpski privrednici. Banka je finansirala brojne projekte, a u njenom vlasništvu nalazili su se i hoteli u Dubrovniku, poput “Imperijala”, “Lapada” i “Sumratina”.

Veliki doprinos dali su i kulturi. Malo je poznato da je prvo moderno zagrebačko pozorište izgradio Hristofor Stanković, bogati trgovac koji je za njegovu gradnju iskoristio novac osvojen na lutriji.

“Privrednik” promenio sudbine hiljada dece

Jedna od najvažnijih ličnosti tog vremena bio je Vladimir Matijević, osnivač Srpskog privrednog društva “Privrednik“. Njegova ideja bila je da siromašnoj deci iz Like, Banije, Korduna i drugih krajeva omogući da u Zagrebu nauče zanat i započnu novi život.

Deca su sama dolazila vozom u Zagreb, gde su ih dočekivali aktivisti društva, pronalazili im smeštaj i majstore kod kojih će učiti posao. Tokom nekoliko decenija kroz “Privrednik” je prošlo oko 40.000 dečaka i devojčica, od kojih su mnogi kasnije postali uspešni zanatlije, trgovci i industrijalci. Ugledne srpske porodice pomagale su rad društva donacijama, nekretninama i novcem. Matijević je “Privredniku” poklonio čak 250.000 tadašnjih kruna, dok je industrijalac Lazar Bačić darovao svoju palatu u Zagrebu.

Potomak ugledne porodice tragao za korenima

Koliki je trag srpska zajednica ostavila u Zagrebu najbolje pokazuje priča dirigenta Pavla Medakovića, potomka jedne od najuglednijih zagrebačkih porodica, koji je posle više od pola veka ponovo obišao grad svojih predaka.

Tokom obilaska zastao je ispred palate Medaković, koju je njegov pradeda Bogdan podigao još 1885. godine.

– Evo, tu na prvom spratu rođen je moj otac Dejan. Tu zapravo počinje priča o našem porodičnom egzodusu. U septembru 1941. godine bio je primoran da sa sestrom pobegne iz Zagreba pred ustaškim režimom – ispričao je Medaković.

On je obišao i zgradu nekadašnje Srpske banke u Jurišićevoj ulici, podsećajući koliko je ta ustanova nekada značila.

– Malo ljudi danas zna kolika je to bila institucija. Hoteli “Imperijal”, “Lapad”, “Sumratin”, pa čak i Lapadska plaža u Dubrovniku bili su u vlasništvu Srpske banke. Najugledniji Srbi bili su njeni akcionari, a važila je za jednu od najstabilnijih banaka u Kraljevini – rekao je Medaković.

Govoreći o svojim precima, istakao je da je čuvanje uspomene na njih obaveza budućih generacija.

– Moja generacija još ima poseban odnos prema precima koji su ostavili trag. Mislim da je naša dužnost da negujemo sećanje na njih i na ono što su uradili, jer je i to deo istorije Zagreba – rekao je on.

Rat izbrisao čitavu građansku elitu

Uspon srpske zajednice prekinuo je Drugi svetski rat. Tokom postojanja Nezavisne Države Hrvatske brojni ugledni trgovci i industrijalci izgubili su imovinu, dok su mnogi ubijeni ili primorani da napuste Zagreb.

Među njima je bila i porodica Milinov. Svetozar Milinov i njegovi sinovi ubijeni su u logoru 1941. godine, a njihova imovina je konfiskovana. Danas tek mali kamen spoticanja ispred nekadašnjeg hotela Milinov podseća na porodicu koja je nekada bila među najuglednijima u gradu.

Sličnu sudbinu doživela je i Srpska banka. Vlasti NDH oduzele su joj kompletnu imovinu, a posle rata usledila je nacionalizacija. Tokom devedesetih godina nekadašnja zgrada banke u Jurišićevoj ulici prodata je Hrvatskoj poštanskoj banci.

Iako se o njihovom doprinosu danas retko govori, mnoge palate, ustanove i zadužbine koje su ostavili iza sebe, i dalje svedoče o vremenu kada su zagrebački Srbi bili među najznačajnijim pokretačima privrednog, kulturnog i društvenog razvoja hrvatske prestonice.

Kurir.rs