Albanac koji je pružio ruku Srbiji u najmračnijim danima: Na groblju srpskih junaka, među krstovima, stoji i jedan polumesec – kao simbol velikog prijateljstva

Na srpskom vojničkom groblju Tije u pariškom predgrađu, među 756 pravoslavanih krstova pod kojima večno počivaju ratnici stradali u Velikom ratu, nalazi se jedan usamljeni polumesec. Po sopstvenoj želji da počiva među srpskim vojnicima, tu je sahranjen Esad-paša Toptani, jedan od najuticajnijih i najkontroverznijih albanskih političara početka 20. veka. Danas, 13. juna, navršava se godišnjica od kada je ovaj bivši turski general i saveznik Srbije ubijen u atentatu u Parizu 1920. godine. Više od veka je prošlo od tog događaja, a mi ne smemo dozvoliti da u zaborav ode čovek koji je pružio ruku Srbiji u njenim najmračnijim danima.

Od sukoba kod Skadra do neočekivanog savezništva

Esad-paša Toptani potiče iz jedne od najstarijih i najbogatijih albanskih begovskih porodica iz Tirane. Obrazovan na francuskoj Vojnoj akademiji u Sen-Siru, svoju karijeru je gradio u osmanskim vojnim strukturama, stigavši čak do pozicije komandanta garde sultana Abdula Hamida Drugog. Tokom Prvog balkanskog rata, paša se našao na suprotnoj strani od srpske i crnogorske vojske. Nakon smrti Hasana Rize, preuzeo je komandu nad opsednutim Skadrom. Nakon sedam meseci iscrpljujućih borbi, suočen sa glađu i bolestima unutar tvrđave, paša je u aprilu 1913. godine potpisao predaju garnizona. Istorijski izvori beleže da je prilikom predaje srpski general Petar Bojović pokazao viteški odnos prema paši i njegovim vojnicima, dozvolivši im da napuste grad sa ličnim naoružanjem. Ovaj vojnički respekt postavio je temelje za buduću saradnju.

Nakon povlačenja Osmanskog carstva, novostvorena Albanija bila je duboko podeljena. Esad-paša je, uz podršku svojih lojalnih žandarma i muslimanskog begovata, formirao Republiku Centralnu Albaniju sa sedištem u Draču, suprotstavljajući se uticaju koji je Austrougarska pokušavala da ostvari preko kneza Vilhelma od Vida. Vođen idejom “Balkan balkanskim narodima“, Toptani je spas za svoju poziciju video u naslonu na Beograd. U septembru 1914. godine u Nišu, paša sa Nikolom Pašićem sklapa Niški sporazum, koji je podrazumevao međusobnu podršku, finansijsku pomoć Srbije i planove za buduću infrastrukturnu povezanost kroz izgradnju pruge do Drača.

Strateški interesi i srpska intervencija 1915. godine

Odnosi između Niša i Drača nisu bili zasnovani na pustom romantizmu, već na dubokim geopolitičkim interesima obe strane. Kada su početkom 1915. godine pobunjenici, pomagani i naoružani od strane Austrougarske, opkolili Esad-pašu u Draču zahtevajući da objavi rat Srbiji, srpska vlada je reagovala pragmatično. Procenivši da bi pad prosrpskog režima u Draču značio potpuno zatvaranje albanskih puteva, Nikola Pašić u junu 1915. godine naređuje vojnu intervenciju.

Oko 20.000 srpskih vojnika ušlo je u Albaniju, ugušilo pobunu u Tirani i Elbasanu, i deblokiralo Esad-pašu. Iako se u popularnoj literaturi ovo često opisuje kao čin “bratskog spasavanja”, u pitanju je bila hladnokrvna i vizionarska odluka srpskog državnog vrha. Obezbeđivanjem savezničkog režima u centralnom delu Albanije, Pašić je unapred osigurao bezbedan koridor za ono što će usleditisvega nekoliko meseci kasnije – povlačenje srpske vojske i naroda. U istom periodu, u junu 1915. godine, potpisan je i ugovor o potencijalnoj realnoj uniji između dve zemlje, koji zbog kasnijeg sloma obe države nikada nije mogao biti formalno ratifikovan niti sproveden u delo.

Uloga paše u Albanskoj golgoti

Kada je u zimu 1915. godine otpočelo tragično povlačenje srpske vojske preko zaleđenih planinskih masiva, uloga Esad-paše pokazala se kao izuzetno važna, ali geografski ograničena. Na severu Albanije, u zabitim planinskim predelima gde paša nije imao nikakvu suštinsku vlast, srpske jedinice i civili bili su izloženi stalnim napadima, pljačkama i surovim zasedama lokalnih plemena. Međutim, slika se značajno menjala onog trenutka kada bi srpske kolone ušle u zonu centralne Albanije, kojom je paša operativno upravljao.

Toptani je održao svoju reč datu Pašiću. Njegova žandarmerija je u okviru svojih skromnih mogućnosti obezbeđivala putne pravce, pomagala u pronalaženju smeštaja i štitila srpske vojnike od napada proaustrijskih grupa. Posebno je važna bila njegova zvanična naredba da se srpski dinar mora prihvatati kao legalno sredstvo plaćanja na teritoriji pod njegovom kontrolom.

To je izmorenim srpskim vojnicima omogućilo da od lokalnog stanovništva kupe prehrambene namirnice i prežive najkritičnije dane pre izlaska na obalu. Iako je konačno spasavanje i evakuacija preko 150.000 Srba bilo primarno zasluga savezničke logistike, pre svega francuske i italijanske mornarice, pašina podrška na kopnu značajno je smanjila broj potencijalnih žrtava u centralnom delu zemlje.

Solunski front, Orden belog orla i atentat u Parizu

Pre nego što će i sam, pod pritiskom austrougarskih snaga, morati da napusti Albaniju, Esad-paša je od regenta Aleksandra Karađorđevića dobio Orden belog orla prvog stepena. Paša se nije povukao iz borbe – sa delom svojih lojalnih jedinica otišao je na Solunski front, gde su se njegovi žandarmi borili pod francuskom vrhovnom komandom zajedno sa srpskom vojskom. Nakon završetka rata, paša je uz diplomatsku i logističku podršku Kraljevine SHS predvodio delegaciju na Mirovnoj konferenciji u Parizu 1919. godine, pokušavajući da se nametne kao jedina legitimna vlast u Albaniji.

Njegove ambicije i prosrpska politika prekinuti su 13. juna 1920. godine ispred hotela “Kontinental” u Parizu. U njega je pucao Avni Rustemi, mladi albanski student i politički aktivista, koji je u paši video izdajnika nacionalnih interesa i kočničara stvaranja homogene albanske države. Ovim atentatom okončana je era u kojoj je postojao pokušaj albansko-srpskog zajedništva pod okriljem koncepta balkanske solidarnosti.

Dok ga moderna albanska istoriografija uglavnom pamti u negativnom kontekstu, srpski narod Esad-pašu Toptanija posmatra kroz prizmu njegovih humanitarnih i savezničkih gestova u Velikom ratu. Jedna ulica na beogradskom Voždovcu i danas nosi njegovo ime, čuvajući sećanje na vreme kada je na Balkanu, uprkos svim političkim i etničkim razlikama, data reč nešto značila, a ideja o miru i simbiozi sa susednim narodima bila jača od slepih političkih ambicija pojedinih nacija.

Kurir.rs