ČUVAR SRPSKOG JEZIKA, KULTURE I IDENTITETA: Matica srpska osnovana u Pešti pre dva veka u vreme kada Srbi nisu imali svoju državu

ČITAV vek i još sedam i po decenija, bilo je potrebno da se pojedina imena prvog kruga sedmorice osnivača Matice srpske, naše najstarije književne, kulturne i naučne ustanove stvorene daleke 1862. godine u Pešti rekonstruišu, i fizički vrate u život.

Nakon mnogo pokušaja, to je za rukom pošlo tek o 175-godišnjici Matice srpske, 2001. godine, tadašnjem predsedniku prof. dr Božidaru Kovačevku. A ovom značajnom poduhvatu, prethodili su mnogi pokušaji koji su podrazumevali različite moderne tehnike, uključujući i rendgentsko snimanje. U ovom vrlo zahtevnom poslu, izvesni sitniji delovi tih potpisa morali su da se izvuku docrtavanjima po naslućenom tragu.

U tom, prvom krugu osnivača, temeljnog stuba nacionalnog identiteta, bili su precrtani potpisi trgovca Josifa Milovuka, Sremca rodom iz Trpinje i Peštanca Gavrila Bozitovca, koji su u početnoj fazi osnivačkog čina Matice srpske bili najaktivniji. Uz njih su bili Jovan Demetrović rodom iz Dalmacije, Petar Rajić i Georgije Stanković iz Banata, Andrija Rozmirović iz Sremskih Karlovaca, i kao jedini intelektualac i književnik među osnivačima – Jovan Hadžić, u književnosti poznat kao Miloš Svetić, inače rodom iz Sombora.

Na osnivačkom aktu potpisali su se u krug, kako bi pokazali da su svi potpuno jednaki i da niko od njih ne zauzima važnije mesto. Iako su se potpisali u krugu jednakosti, ubrzo su se javila prva politička i konceptualna neslaganja oko toga da li Matica treba primarno da bude izdavačka kuća ili da se bavi opštim prosvetnim radom, zbog čega su Milovuk i Bozitovac kasnije čak privremeno napustili Maticu srpsku, najstarije srpsko književno, naučno i kulturno društvo.

Prvobitno jedinstvo prvih osnivača, kako to u svojoj knjizi „Zaveti Matice srpske“ piše Ivan Negrišorac , pesnički pseudonim preof. Dr Dragana Stanića, aktuelnog predsednika Matice srpske bilo je zauvek narušeno i nikada više nije obnovljeno.

– Odmah po osnivanju, počele su razmirice među prvim osnivačima, a najzaoštreniji odnosi bili su između Jovana Hadžića i Josifa Milovuka, vođene su javne polemike i objavljivani traktati – navodi Negrišorac. – Milovuk i Bozitovac su doneli odluku da se povuku, pa su na osnivačkom pečatu svoje potpise polili mastilom, a pre toga su ih izgrebali, kako bi nestao svaki trag njihove saglasnoti oko jedne sjajne ideje i njenog blistavog početka.

Profesor Kovaček je o 175-godišnjici matice srpske, pomoću rendgena i forenzičkih metoda, ipak, uspeo da vrati potpise i doslovno je rekonstruisao originalni izgled kruga i linija koje su ovi ljudi povukli te sudbonosne večeri u Pešti.

Vratimo se na početak, odnosno u vreme pre dva veka, kada su se prečanski Srbi od znanja, obrazovanja i nacionalne svesti u Pešti, 4. februara po starom, julijanskom, odnosno 16. februara po novom, gregorijanskom kalendaru 1826. godine, u vreme oslobađanja Srbije od turske vlasti i jačanja svesti o potrebi da se srpski narod uključi u savremene evropske tokove osnovali Maticu srpsku našu najstariju instituciju knjige, umetnosti i nauke – Panteon srpskog pamćenja i košnice naše kulture.

Ovome je prethodilo pokretanje Serbske letopisi (danas Letopis matice srpske) u junu 1823. godine, književno-naučnog časopisa koji je Georgije Magarašević, njegov osnivač i profesor Srpske pravoslavne velike gimnazije u Novom Sadu, publikacijom Objavljenije o Serbskoj letopisi, najavio juna 1823. godine.

Prvi krug osnivača Matice srpske formiran je kada se grupa preduzimljivih trgovaca iz Pešte organizovala da pomogne očuvanju Serbske letopisi, i da zasnuju ustanovu koja će obavljati znatno složenije poslove u srpskoj književnosti, nauci i kulturi, „na polzu srpskog naroda“. Osnovu je, dakle, činio ovaj list, koji je dve godine stariji od Matice, a i danas je najstariji časopis te vrste u Evropi.

Matica srpska osnovana je u kući Jovana Demetrovića, kad se okupio prvi krug osnivača. Položene su osnivačke uloge, načinili osnivački pečat sa potpisima unutar kružnice, tako da niko ne bude ni na prvom ni na poslednjem mestu. Za predsednika je izabran Jovan Hadžić, Josif Milovuk za manipulanta, Jovan Demetrović za blagajnika, a Gavrilo Bozitovac i Georgije Stanković za ključare. Jedino su od prvih osnivača Rozmirović i Rajić ostali bez posebnih zaduženja.

Osnovni temelj na kojem je započeta gradnja nove ustanove, u „žuto-garnoj monarhiji“, osnivači su u prvom statutu, odnosno u Osnovu, izjavili da „Matica srbska počinje od dana Svetog Save, prvog prosvetitelja srbskog, godine 1816. 14 januara“.

Srbi nisu imali svoju državu, a ni bogate plemiće koji bi bili mecene novoj kulturnoj ustanovi, pa su sedmoruca osnivača ustanovili načela samoorganizovanja i samoodrživog razvoja ustanove:trebalo je neprestano uključivati nove krugove osnivača, sa neophodnim polaganjem utvrđenog novčanog iznosa. Osmišljen je sistem polaganja osnivačkih uloga u iznosu od 100 forinti ili 40 forinti srebra.

USPELA DA OPSTANE

U DVOVEKOVNOM trajanju  Matice srpske prema rečima njenog predsednika, prof. dr Dragana Stanića, bilo je prekida u njenom radu ali su oni svi odreda nastajali iz nekih spoljašnjih, nametnutih razloga. Nikada unutrašnje teškoće same ustanove nisu bile uzrok takvih prekida nego samo nekakav oblik ili državnog, ili revolucionarnog, ili ratnog nasilja.

– Ti prekidi su se desili 1835-1836. kada je Ugarska državna administracija nastojala da, zbog izvesnih pravnih poteškoća u osnivačkom činu, zabrani rad Matice srpske: Matica se izborila za pravo nastavka svoje delatnosti, pa je konačnu odluku doneo Bečki dvor. Drugi prekid zbio se 1848-1849. u vreme Revolucije u Pešti i Beču, kao i tokom građanskog rata koji je potom izbio – navodi razloge Matičin predsednik. – Treći prekid se zbio tokom Prvog svetskog rata 1914-1918. godine, a završen je pobedom sila Antante i herojske Srbije koja je trijumfalno završila svoj golgotski put. Četvrti prekid zbio se tokom Drugog svetskog rata u periodu 1941-1945, posle kojeg je usledio period revolucionarnih događanja osmišljavanih komunističkom ideologijom.