POZORIŠNI život u Zagrebu dobio je snažan podstrek kada je Vatroslav Lisinski dovršio svoju operu “Ljubav i zloba”, koja je izvedena nekoliko puta tokom 1846. godine.
Foto: Iz knjige “Srbi u Zagrebu”
Za razvoj kazališta zaslužan je i Karl Rozenšen, koji je u proleće 1847. stigao u Zagreb sa nemačkom dru- žinom. Njega je prosvećeni ilirac dr Dimitrije Demeter, član pravoslavne crkvene opštine, nagovorio da stvori hrvatsku trupu. Rozenšen je ostvario Demeterovu želju, a u njegovu trupu stupila su tada braća Josip i Franc Frojdenrajh, kojima su se pridružili i neki Hrvati i Česi.
Hrvatske predstave počele su da se igraju u maju 1847. godine, prikazivanjem predstave “Serežan i junaci”, a nastavljene su Kukuljevićevom dramom “Guslar”. Bili su to samo povremeni nastupi, jer je trupa, sastavljena na brzinu, bila slabog kvaliteta i radila je sa prekidima. Posle revolucije 1848. godine, Demeter se vratio svojoj staroj ideji da stvori Hrvatsko pozorište, pa je zajedno sa Ognjanom Štriglom osnovao veliko Društvo hrvatskih pozorišnih dobrovoljaca.
Na repertoar su stavljeni novi komadi iz tadanjeg romantičarskog teatra, na primer “Čaša vode” Skriba, “Hernani” Viktora Igoa, “Gospođe i husari” Fredra. Pokrenuta je i biblioteka pod nazivom „Igrokazi društva dobrovoljaca zagrebačkih”. Pored hrvatskih predstava i dalje se igralo i na nemačkom jeziku. Tek pedesetih godina XIX veka izbio je u prve redove hrvatskih dramskih pisaca Josip Frojdenrajh, proslavivši se 5. decembra 1858. dramom “Graničari”, delom koje se u Zagrebu igralo i između dva svetska rata.
Na osnovu uspeha koji je stekao u hrvatskoj javnosti, Frojdenrajh je 7. februara 1857. preuzeo upravu kazališne družine i tako, kao pozorišni pisac, reditelj i glumac, otvorio novu epohu u životu hrvatskog kazališta. Frojdenrajh je u Zagreb doveo sjajnog srpskog glumca Adama Mandrovića, koji je ubrzo postao prvak hrvatske drame.
U VREME Bahovog apsolutizma, u Zagrebu su opet igrale nemačke trupe, a Frojdenrajh je napustio Zagreb i otišao u Lavov. Posle pada apsolutizma 1860, Demeter je u Zagreb ponovo doveo Frojdenrajha i Mandrovića, a hrvatski kazališni repertoar obnovljen je izvođenjem Demeterove drame “Crna kraljica”. U izmenjenim političkim prilikama nemačke trupe su prestale sa radom i od tada se u Zagrebu glumilo na hrvatskom jeziku. Frojdenrajh je upravu kazališta kao zemaljskog zavoda ponovo preuzeo u jesen 1863. godine, kada je izvedena Ofenbahova opereta “Svadbe kod svetiljaka”. Obnovljena je i predstava Demeapterove drame “Teuta”, a prvi put je izvedena i drama “Zvonimir” Jovana Subotića.
Krleža i Gavela
MIROSLAV Krleža, veliki dramski pi sac nekadašnje Jugoslavije, znatan deo svog scenskog uspeha duguje režijama dr Milana Gavele. Hrvatsko narodno kazalište u Zagrebu uticalo je i na druge pozorišne kuće u zemlji, koje su na svoj repertoar stavljale Krležina dela, bez obzira na njegovu naglašenu socijalnu orijentaciju.
Hrvatsko kazalište je sa više sigurnosti ušlo u svoje treće doba, obeleženo ličnošću pisca Augusta Šenoe. To je period koji je započeo 6. septembra 1868. godine. U to vreme deluje komičar Josip Plemenčić, a kao heroina ističe se Marija Ružička Štroci, koju nazivaju hrvatskom Sarom Bernar. Podizanju kazališnog nivoa doprineo je i Adam Mandrović koji se iz Beograda vratio u Zagreb. Bilo je to vreme kada je odlučeno da se u Zagrebu stvori stalna opera, pa je iz Beča pozvan kompozitor Ivan pl. Zajc. Već 24. februara on je prvi put dirigovao svoje operete “Mjesečnica” i “Momci na brodu”, kao i operu “Mislov”.
Tek što se u Zagrebu obrazovala glumačka družina, ona je krenula na gostovanja, ne samo po hrvatskim nego i po srpskim krajevima. U leto 1862. zagrebački glumci krenuli su na put, na čelu sa Mandrovićem, najpre u Veliki Bečkerek, zatim u Pančevo i najzad u Beograd. Dolazak ove zagrebačke trupe nije u srpskoj javnosti priman sa istim oduševljenjem, mada su odjeci većinom bili pozitivni. Beogradski “Vidovdan” u broju 86 od 28. jula 1862. pisao je pohvalno o predstavi Merime Matije Bana, istakavši da je „društvo svojom čestitošću zadobilo poštovanje svojoj visokoj umetnosti, a uz to i ljubav svekolike publike”.
U JUNU 1895. odigrana je poslednja predstava u nekadašnjem Stankovićevom pozorištu u Gornjem gradu. Novu epohu započinje intendant dr Stjepan pl. Miletić, potomak pravoslavne porodice. On je svoj rad započeo u staroj kazališnoj zgradi a nastavio ga je u novom zdanju, u kojem je stvorio moderno hrvatsko kazalište i obnovio operu na takvoj umetničkoj visini „da ga ni kasnije teško doba nije moglo survati u ponor”, kako je to ocenio Đuro Sabo. Miletićeva epoha najznačajnija je po tome što je hrvatsko kazalište postalo sastavni deo probuđene hrvatske nacionalne svesti.
Hrvatski pozorišni život sazreo je tek u prvoj Jugoslaviji. Evropsko pozorište tada je već bilo obogaćeno ličnostima kakvi su bili Maks Rajnhart kod Austrijanaca ili Stanislavski kod Rusa. Njihov uticaj osetio se i u pozorištima tadašnje Jugoslavije. Za pozorišni život Zagreba od presudne su važnosti bili Ivo Rajić i dr Branko Gavela, koji su pravi tvorci modernog pozorišta u Hrvatskoj. Doba Rajića završava se njegovom smrću 1931. godine, a njegovo nasleđe preuzima, razrađuje i obogaćuje Branko Gavela.
Rajić je bio Srbin a Gavela je potekao iz pravoslavne srpsko-grčke sredine koja se etnički homogenizovala sredinom XIX veka i postala važan činilac u duhovnoj kulturi Srba u Zagrebu. Iako se Gavela javlja u pozorišnom životu Zagreba još 1914. godine, njegov pravi uspon pripada tridesetim godinama HH veka. Školovan u Beču, gde je i Rajić ulazio u pozorišne tajne kod Maksa Rajnharta, Gavela je čitavog svog veka tragao za pozorišnom poetskom istinom, prenoseći svoja velika znanja pozorišnim kućama u zemlji. Međunarodni ugled Dubrovačkih letnjih igara nije se mogao ni zamisliti bez njegovog učešća. U stotinama predstava bio je „najautentičniji interpretator svjetske klasike, od Eshila, preko Šekspira do Ibzena”.
SUTRA: SRBI MORALI DA KORISTE HRVATSKE ŠTAMPARIJE
