- Milijana Milikšić Novinarka rubrike svet
U vreme kad su dinosaurusi još hodali Zemljom ispod zaleđenog kontinenta počelo je da se nagomilava manje gusto stenje, što je oslabilo dejstvo gravitacije u području
Gravitaciona rupa je u početku bila mala, ali je brzo počela da jača
Antarktik je dom mnogim misterijama, ali jedna od najneobičnijih je ogromna “gravitaciona rupa” koja se nalazi duboko ispod leda.
Iako gravitacija na Zemlji deluje stabilno gde god da se nalazimo, njena jačina zapravo varira na različitim mestima na površini globusa. Tamo gde je gravitacija slabija, površina okeana može da se spusti dobrano ispod prosečnog nivoa, jer voda teče ka oblastima sa jačom gravitacijom.
Naučnici već godinama znaju da je gravitacija najslabija u delu Rosovog mora na Antarktiku, gde je nivo mora čak oko 130 metara niži od okolnih voda.
Sada dvojica istraživača tvrde da su konačno otkrila zašto, piše “Dejli mejl”.
“Gravitaciona rupa”
Ogromna gravitaciona rupa, poznata kao Antarktički geoidni minimum (AGL), nastala je kao posledica neverovatno sporog kretanja stena u unutrašnjosti Zemlje, smatraju stručnjaci.
Pre oko 70 miliona godina – u vreme kad su dinosaurusi još hodali Zemljom – ispod zaleđenog kontinenta počelo je da se nagomilava manje gusto stenje, što je oslabilo dejstvo gravitacije u tom području. Gravitaciona rupa je u početku bila mala, ali je brzo počela da jača, pre nekih 50-30 miliona godina, stvarajući neobično udubljenje u okeanu kakvo vidimo danas.
Iako Zemlja iz svemira izgleda kao glatka plava kugla, u stvarnosti je ona više oblika kvrgavog krompira.
Ta neravna površina posledica je područja u kojima gravitacija nije ravnomerno raspoređena, usled neujednačene raspodele materijala ispod Zemljine površine. U oblastima u kojima se vrele stene iz Zemljinog omotača uzdižu ka površini, njihova manja gustina znači da je gravitacija slabija.
CT skener Zemlje
Naučnici još od ’40-ih godina znaju da takve gravitacione anomalije mogu da stvore duboke depresije na velikim površinama okeana. Međutim, mnogo je teže utvrditi kako i zašto se te anomalije formiraju stotinama kilometara ispod površine.
Da bi mapirali nastanak antarktičke gravitacione rupe, istraživači su kombinovali zapise zemljotresa iz celog sveta sa kompjuterskim modelom planete.
– Zamislite da radite CT skener čitave Zemlje, ali nemamo rendgenske zrake kao u medicinskoj ordinaciji. Umesto toga, koristimo zemljotrese. Talasi zemljotresa pružaju “svetlost” koja osvetljava unutrašnjost planete – rekao je koautor istraživanja, dr Alesandro Forte sa Univerziteta Florida.
Posmatrajući način na koji se talasi zemljotresa kreću kroz stene različitih gustina, Forte je sa saradnikom napravio mapu unutrašnje strukture planete. Potom su uz pomoć kompjuterskog modela izračunali gde bi gravitacija trebala da bude jača a gde slabija, u zavisnosti od vrste stena u tim oblastima.
Vraćanje vremena unazad
Jednom kad su se njihova predviđanja poklopila sa najboljim dostupnim podacima sa satelita koji mere gravitaciju, istraživači su “vratili vreme unazad” i posmatrali kako se gravitaciona rupa formirala tokom eona.
Otkrili su da se ona u početku razvijala sporo, a da je zatim naglo ojačala tokom perioda poznatog kao eocenska epoha, koja je počela pre oko 50 miliona godina. Zanimljivo je da se to poklapa sa velikim promenama klime Antarktika, uključujući brzo širenje ledenih pokrivača kontinenta. Iako to još nije definitivno dokazano, istraživači sumnjaju da postoji veza između nastanka gravitacione rupe i formiranja antarktičkih glečera.
Naučnici u budućnosti žele da pronađu uzročnu vezu između gravitacione rupe i ledenih pokrivača razvijanjem novih matematičkih modela klime.
Prema Forteu, to bi moglo da pomogne u odgovoru na jedno ključno pitanje – kako je naša klima povezana sa onim što se dešava u unutrašnjosti planete?
Nije jedina velika gravitaciona rupa
Antarktički geoidni minimum nije jedina ogromna gravitaciona rupa na Zemlji.
U Indijskom okeanu nalazi se i takozvani “Indijski okeanski geoidni minimum”, gde je gravitacija toliko slaba da je nivo vode oko 103 metra niži od okolnih oblasti. U nedavnoj studiji, tim istraživača iz Indije tvrdi da je ova gravitaciona rupa nastala zbog stubova magme male gustine koji su se uzdigli iz Zemljinog omotača.
Ti stubovi su nastali iz ostataka potonule tektonske ploče Tetis, koja je nestala kada se indijski potkontinent sudario sa Azijom pre oko 50 miliona godina.
BONUS VIDEO
Ilustracija (prsten istanjenog leda na južnom kraju Bajkalskog ostrva u Sibiru u aprilu 2009) (Foto: COVER Images / Zuma Press / Profimedia / Profimedia)
